“Çfarë mbetet? Gjuha mbetet”: Bashkëbisedim me Hannah Arendt

“Çfarë mbetet? Gjuha mbetet”: Bashkëbisedim me Hannah Arendt

Përktheu: A.B

Me 28 tetor, 1964, bashkëbisedimi i mëposhtëm mes Hannah Arendt-it dhe Günter Gaus-it, atëbotë gazetar i mirënjohur dhe më vonë zyrtar i lartë në qeverinë e Willie Brandt-it, u transmetua në televizionin e Gjermanisë Perëndimore. Intervista fitoi çmimin “Adolf Grimme” dhe u publikua vitin vijues me titullin “Was bleibt? Es bleibt die Muttersprache” në librin Günter Gaus,” Zur Person”, Münich, 1965. Përkthimi në anglisht u bë nga Joan Stambaugh.

Gaus-i e fillon bashkëbisedimin duke thënë se Arendt-i është gruaja e parë, e cila merr pjesë në serinë e intervistave që ai po i zhvillon; ai pastaj menjëherë e kualifikon këtë deklaratë, duke vënë në dukje se ajo ka një “profesion shumë mashkullor”, me fjalë të tjera atë të filozofit. Kjo e çon atë te pyetja e tij e parë: pavarësisht respektit dhe njohjes që ka fituar, a i duket asaj që “roli i saj në qarkun e filozofëve” është i pazakontë dhe i çuditshëm për shkak se ajo është grua? Arendt-i përgjigjet:

Kam frikë se më duhet të kundërshtoj. Nuk bëj pjesë në rrethin e filozofëve. Profesioni im, nëse mund të flasim për një të tillë, është teoria politike. Unë as nuk ndjehem si filozofe dhe as nuk besoj që jam pranuar në rrethin e tyre, siç supozoni ju me mirësi. Por që të flasim për pyetjen tjetër që ju e ngritët në fjalën tuaj hyrëse: ju thoni se filozofia në përgjithësi mendohet të jetë profesion mashkullor. Nuk është e thënë të mbetet profesion mashkullor! Është tërësisht e mundshme që gruaja një ditë do të jetë filozofe. …

GAUS: Unë ju konsideroj ju filozofe. …

ARENDT: Mirë, unë s’kam ç’bëj aty, por sipas mendimit tim nuk jam. Sipas mendimit tim unë jam përshëndetur me filozofinë njëherë e përgjithmonë. Siç e dini, unë kam studiuar filozofi, por kjo nuk do të thotë se kam qëndruar me të.

GAUS: Do të dëshiroja të dëgjoj nga ju në mënyrë më të saktë se cili është dallimi mes filozofisë politike dhe punës suaj si profesoreshë e teorisë politike.

ARENDT: Shprehja “filozofi politike”, të cilën unë e shmang, është jashtëzakonisht e ngarkuar nga tradita. Kur flas për këto gjëra, në mënyrë akademike ose joakademike, gjithmonë e përmend se ekziston një tension vital mes filozofisë dhe politikës. D.m.th., mes njeriut si qenie që mendon dhe njeriut si qenie që vepron, ka një tension i cili nuk gjendet p.sh. në filozofinë natyrale. Edhe filozofi, si çdokush tjetër, mund të jetë objektiv në lidhje me natyrën dhe kur ai e thotë se çfarë mendon rreth saj, ai flet në emër të tërë njerëzimit. Por ai nuk mund të jetë objektiv ose neutral në lidhje me politikën. Jo që nga koha e Platonit!

GAUS: E kuptoj se çfarë doni të thoni.

ARENDT: Ka një lloj armiqësie kundër çdo (gjëje) politike nga shumica e filozofëve, me shumë pak përjashtime. Kanti është një përjashtim. Kjo armiqësi është jashtëzakonisht e rëndësishme për tërë problemin, sepse nuk është çështje personale. Ka të bëjë me vetë natyrën e subjektit.

GAUS: Dhe ju nuk doni të merrni pjesë në këtë armiqësi kundër politikës, sepse mendoni që do të ndërhynte në punën tuaj?

ARENDT: “Nuk dua të marrë pjesë në këtë armiqësi,” saktësisht! Dua ta shikoj politikën, le të themi, me sy të pamjegulluar nga filozofia.

GAUS: Kuptoj. Tani, le t’i kthehemi çështjes së emancipimit të gruas. A ka qenë kjo problem për ju?

ARENDT: Po, sigurisht; gjithmonë ekziston problemi si i tillë. Unë jam faktikisht e modës së vjetër. Gjithmonë kam menduar se disa profesione të caktuara nuk janë të përshtatshme për gratë, që nuk iu kanë hije, nëse mund ta them kështu. Thjesht nuk duket mirë kur gruaja jep urdhra. Ajo duhet të mundohet të shmang situata të tilla, nëse dëshiron të mbetet femina. Nuk e di nëse kam të drejtë ose jo. Për vete gjithmonë kam jetuar në përputhje me këtë, në mënyrë pak a shumë të pavetëdijshme -­ ose le të themi më mirë, në mënyrë pak a shumë të vetëdijshme. Problemi si i tillë nuk ka luajtur kurrfarë roli për mua personalisht. Që ta themi krejt thjesht, unë gjithmonë kam bërë atë që kam dashur.

GAUS: Puna juaj – me siguri do ta diskutojmë në detaje më vonë – ka për qëllim në masë të madhe njohjen e kushteve nën të cilat veprimi dhe sjellja politike vijnë në jetë. A dëshironi të arrini ndikim të gjerë me këtë punë, apo besoni që një ndikim i tillë nuk është i mundur më në këto kohë, apo thjesht kjo nuk është e rëndësishme për ju?

ARENDT: Kjo nuk është pyetje e thjeshtë. Nëse do të flisja shumë sinqerisht do të thosha: kur punoj, nuk më intereson sesi puna ime mund të ndikojë te njerëzit e tjerë.

GAUS: Dhe kur e përfundoni?

ARENDT: Atëherë e kam përfunduar. Çfarë është e rëndësishme për mua është të kuptoj. Për mua, të shkruarit është çështje e kërkimit të këtij kuptimi, pjesë e procesit të të kuptuarit… Gjëra të caktuara formulohen. Nëse do të kisha kujtesë vërtetë të mirë, që t’i mbaj në mend të gjitha gjërat që i mendoj, shumë dyshoj që do të shkruaja ndonjë gjë – e njoh dembelinë time. Çka është e rëndësishme për mua është procesi i të menduarit në vetvete. Përderisa ia arrij ta mendoj një gjë tërësisht, personalisht jam mjaft e kënaqur. Nëse ia arrij pastaj ta shpreh me shkrim ashtu siç duhet procesin e të menduarit, edhe ajo më kënaq.

Pyetët për efektin e punës sime te të tjerët. Nëse mund të shtoj në mënyrë ironike, kjo është pyetje mashkullore. Burrat gjithmonë duan të jenë tmerrësisht ndikues, por unë e kuptoj këtë si diçka të jashtme. A e përfytyroj veten si dikush me ndikim? Jo. Unë dua të kuptoj. Dhe nëse të tjerët kuptojnë në të njëjtën mënyrë siç kam kuptuar unë, kjo më jep një ndjenjë kënaqësie, ndjehem si në shtëpi.

GAUS: A shkruan lehtësisht? A i formulon idetë lehtësisht?

ARENDT: Nganjëherë po, nganjëherë jo. Por në përgjithësi mund të të them që asnjëherë nuk shkruaj derisa, le të themi, nuk arrij t’ja diktoj vetvetes.

GAUS: Derisa nuk ke arritur ta mendosh tërësisht.

ARENDT: Po. E di saktësisht se çfarë dua të shkruaj. Nuk shkruaj derisa ta kuptoj. Zakonisht e shkruaj të tërën vetëm njëherë. Dhe kjo përfundon relativisht shpejt, meqë vërtet varet sesa shpejt arrij të shtyp.

GAUS: Interesi juaj rreth teorisë politike, veprimit dhe sjelljes politike, është në qendër të punës suaj sot. Në këtë drejtim, ajo çfarë pashë në korrespondencën tuaj me profesorin Scholem duket veçanërisht interesante. Aty shkruani, nëse mund t’ju citoj, që “në rininë tuaj nuk ishit të interesuar as për politikë dhe as për histori.” Zonja Arendt, si hebreje te ju emigruat nga Gjermania në vitin 1933. Atëherë ishit 26 vjeçare. A është interesimi i juaj në politikë – reshtja e shpërfilljes tuaj ndaj politikës dhe historisë – e lidhur me këto ngjarje?

ARENDT: Po, natyrisht. Shpërfillja nuk ishte më e mundur me 1933. Nuk ishte më e mundur madje as para kësaj.

GAUS: Edhe për ju?

ARENDT: Po, natyrisht. I lexoja gazetat vëmendshëm. Kisha opinione. Nuk bëja pjesë në ndonjë parti, as nuk kisha nevojë të isha. Me 1931, u binda fuqishëm që nazistët do ta merrnin pushtetin. Vazhdimisht debatoja me njerëzit e tjerë rreth kësaj, por nuk preokupohesha vërtet sistematikisht me këto gjëra, derisa nuk emigrova.

GAUS: E kam një pyetje tjetër rreth kësaj që sapo thatë. Nëse ishit e bindur që nazistët do ta merrnin pushtetin, a nuk ndjeheshit e detyruar që të bënit diçka për ta parandaluar këtë – për shembull, të bashkoheshit me ndonjë parti – apo mendonit që kjo më nuk kishte kuptim?

ARENDT: Personalisht, mendoja që kjo s’kishte kuptim. Nëse do të mendoja që kishte – është shumë e vështirë të thuhen të gjitha këto në retrospektivë – ndoshta do të bëja diçka. Mendoja që situata ishte e pashpresë.

GAUS: A ka një moment definitiv në kujtesën tuaj që shënon kthimin tuaj drejt politikes?

ARENDT: Do të thosha 27 shkurti i vitit 1933, djegia e Reichstag-ut (Parlamentit Gjerman) dhe arrestimet ilegale që vijuan gjatë së njëjtës natë. Të ashtuquajturat masa mbrojtëse nën arrest. Siç e dini, njerëzit u dërguan në bodrume të Gestapos ose në kampe përqendrimi. Ajo që ndodhi atëherë ishte monstruoze, por tash është lënë nën hije nga gjërat që ndodhën më vonë. Kjo ishte goditje direkte për mua dhe që nga ai moment unë u ndjeva përgjegjëse. Domethënë, nuk isha më e mendimit se mund të jemi thjesht spektatorë. U mundova të ndihmoj në shumë mënyra. Por ajo që realisht më largoi nga Gjermania – nëse do të flisja për këtë; s’e kam treguar ndonjëherë sepse nuk ka ndonjë vlerë…

GAUS: Ju lutem na tregoni.

ARENDT: Kisha menduar të emigroja gjithsesi. E kuptova menjëherë që hebrenjtë nuk mund të qëndronin. Nuk e kisha ndërmend të vrapoja poshtë e lartë nëpër Gjermani si një qytetare e dorës së dytë, në çfarëdo forme. Për më shumë, mendoja që gjërat vetëm sa do të bëheshin keq e më keq. Megjithatë, në fund nuk u largova në mënyrë edhe gjithaq paqësore. Dhe më duhet ta them që kjo ma jep një lloj kënaqësie. U arrestova dhe mu desh ta lë vendin në mënyrë ilegale – do t’ju tregoj tani sesi – dhe kjo ishte përmbushje për mua. Mendova më vete, të paktën bëra diçka. Të paktën nuk jam “e pafajshme.” Askush nuk mund ta thotë që jam.

Organizata sioniste ma dha rastin. Isha mike e ngushtë me disa nga njerëzit kryesorë të saj, mbi të gjitha me presidentin e atëhershëm, Kurt Blumenfeld. Por nuk isha sioniste. As sionistët nuk u munduan që të më konvertojnë. Megjithatë në një mënyrë të caktuar isha e ndikuar nga ata: veçanërisht nga kriticizmi, vetë-kriticizmi që sionistët e shpërndanë mes hebrenjve. Isha e ndikuar dhe e impresionuar nga kjo, por politikisht nuk kisha asgjë të bëj me sionizmin. Tani, në vitin 1933 Blumenfeldi dhe një tjetër që nuk e njihni m’u afruan dhe më thanë: duam të përpilojmë një koleksion të të gjitha deklaratave antisemitike të bëra në rrethana të përditshme. Për shembull, deklarata të bëra në klube, në klube profesionale të të gjitha llojeve, në revista profesionale të të gjitha llojeve – me një fjalë, gjëra për të cilat nuk dëgjohet në vende të huaja. Të organizoje një koleksion të tillë në atë kohë ishte të angazhoheshe në atë që nazistët e quanin “horror propaganda”. Asnjë sionist nuk do ta bënte këtë, se po të zbulohej e tërë organizata do të ekspozohej. Më pyetën mua “A do ta bëje ti?” Unë thashë “Patjetër.” Isha shumë e lumtur. Pikë së pari, mu duk ide shumë inteligjente, dhe së dyti, ma dha ndjesinë se megjithatë diçka mund të bëhej.

GAUS: A u arrestuat ju në lidhje me këtë punë?

ARENDT: Po. U zbulova. Qeshë me shumë fat. Dola pas tetë ditësh, sepse zura miqësi me zyrtarin që më arrestoi. Ai ishte tip sharmant! Ishte promovuar nga policia hetimore në një divizion politik. Ai s’kishte asnjë ide se çfarë të bënte. Dhe çfarë duhej të bënte? Ai më thoshte vazhdimisht: “Zakonisht dikush është i ulur përballë meje, unë e shfletoj dosjen e tij dhe e kuptoj se çfarë po ndodhë. Por çfarë të bëj me ty?”

GAUS: Kjo ishte në Berlin?

ARENDT: Po, kjo ishte në Berlin. Fatkeqësisht, mu desh ta gënjeja. Nuk mund të lejoja që organizata të ekspozohej. I tregoja përralla dhe ai më thoshte, “Unë të futa brenda, unë do të të nxjerr jashtë prapë. Mos merr avokat. Hebrenjtë nuk kanë para tani. Kurseji paratë tuaja”. Ndërkohë, organizata më kishte gjetur avokat. Përmes anëtarëve të saj, sigurisht. Por unë i thashë këtij avokati të largohej. Sepse ky njeri që më kishte arrestuar kishte fytyrë të çiltër dhe njerëzore. U mbështeta tek ai dhe arsyetova që përmes tij kisha një mundësi shumë më të mirë, sesa përmes një avokati i cili vetë kishte frikë.

GAUS: Dhe pastaj u lirove dhe mund ta lije Gjermaninë?

ARENDT: U lirova, por mu desh ta kaloja kufirin ilegalisht … nuk isha shfajësuar.

GAUS: Në korrespondencën që përmendëm, zonja Arendt, ju qartazi e refuzoni si të panevojshme vërejtjen e Scholem-it që ju gjithmonë duhet të jeni e ndërgjegjshme në lidhje me solidaritetin tuaj ndaj popullit hebre. Ju shkruani – ju citoj prapë: “Për mua të jesh hebre përkon mes fakteve të pamohueshme të jetës sime, dhe asnjëherë nuk kam dashur të ndryshoj asgjë rreth këtyre fakteve, as kur isha fëmijë”. Do të doja t’i ngreh disa pyetje rreth kësaj. Keni lindur në Hanover me 1906, si e bija e një inxhinieri, dhe jeni rritur në Konigsberg (Kaliningradi i sotëm, Rusi). A ju kujtohet sesi ishte të jesh fëmijë nga një familje hebreje në Gjermaninë e paraluftës?

ARENDT: Nuk do të mund të përgjigjesha në këtë pyetje në atë mënyrë që do të vlente njëjtë për të gjithë. Sa i përket kujtesës time, unë nuk e kam kuptuar nga familja ime që jam hebraike. Nëna ime ishte krejtësisht joreligjioze.

GAUS: Babai juaj vdiq i ri.

ARENDT: Babai im vdiq i ri. Gjithçka tingëllon shumë e çuditshme. Gjyshi im ka qenë presidenti i bashkësisë liberale hebraike dhe shërbyes civil i qytetit të Konigsbergut. Unë vij nga një familje e vjetër e këtij qyteti. Sidoqoftë, fjala “hebre” asnjëherë nuk është dëgjuar sa kam qenë unë fëmijë i vogël. Për herë të parë e kam dëgjuar nga fëmijët në rrugë, komente të cilat nuk ia vlen të përsëriten. Pas kësaj unë isha si të thuash “e iluminuar.”

GAUS: A e përjetonit këtë si goditje ndaj jush?

ARENDT: Jo.

GAUS: A e kishit ndjesinë, tani jam diçka e veçantë?

ARENDT: Kjo është çështje tjetër. Nuk ishte aspak goditje për mua. Thashë me vete: kjo është ashtu siç është. A e kisha ndjesinë që jam diçka e veçantë? Po! Por nuk mund ta shtjelloj këtë sot për ju.

GAUS: Në çfarë mënyre u ndjetë e veçantë?

ARENDT: Objektivisht, jam e mendimit që kishte të bënte me faktin e të qenit hebre. Për shembull, si fëmijë pak më i rritur e dija që unë dukem si hebraike. Dukesha ndryshe nga fëmijët e tjerë, isha shumë e vetëdijshme për këtë. Por kjo nuk më bënte të ndjehesha inferiore, thjesht ishte ashtu siç ishte. Pastaj nëna ime gjithashtu, familja ime, ishin paksa ndryshe nga e zakonshmja. Kishte aq shumë gjëra të veçanta saqë ishte e vështirë për një fëmijë ta dallojë se çka ishte kjo e veçantë, madje edhe në krahasim me familjet e fëmijëve të tjerë hebraik, apo edhe të fëmijëve të tjerë që kishin marrëdhënie me ne.

GAUS: Do të doja pak sqarim se çka kishte të veçantë në lidhje me familjen tënde. Thatë që nëna juaj kurrë nuk e ka konsideruar të nevojshme që t’jua shpjegojë solidaritetin me hebraizmin, derisa ju nuk u ballafaquat me këtë në rrugë. E kishte humbur nëna e juaj ndjenjën e të qenit hebraike, diçka që ju e pohoni për veten tuaj në letrën drejtuar Scholem-it? Kjo nuk kishte më rëndësi për të? A ishte asimiluar ajo tërësisht, apo thjesht vetëm e besonte këtë?

ARENDT: Nëna ime nuk ishte ndonjë person veçanërisht teorik. Mendoj që ajo nuk kishte fort ide të veçanta rreth kësaj. Ajo vinte nga lëvizja socialdemokrate, nga qarku i Sozialistische Monatshefte, ashtu siç vinte edhe babai im. Çështja (hebraike) nuk kishte ndonjë rëndësi për të. Natyrisht që ishte hebreje. Ajo kurrë s’do të më pagëzonte! Do të ma fuste shuplaka turinjve po ta kuptonte që e kam mohuar ndonjëherë të qenit hebre. Ishte e papërfytyrueshme për të, nuk bëhej fjalë! Por natyrisht çështja ishte shumë më e rëndësishme në të njëzetat (e shek. XX), kur unë isha e re, sesa që kishte qenë për të. Dhe ishte shumë më e rëndësishme për të pasi unë u rrita, sesa që kishte qenë më përpara. Por kjo ishte për shkak të rrethanave të jashtme.

Unë për shembull, mendoj që nuk e kam konsideruar veten gjermane ndonjëherë – në kuptimin e të qenit pjesëtare e popullit për dallim nga të qenit shtetase, nëse mundem ta bëj këtë dallim. E mbaj mend diskutimin me Japersin rreth kësaj pune në vitin 1930. Ai tha “patjetër që je gjermane!” Unë i thash, “është e qartë që nuk jam!” Por kjo nuk më pengonte, nuk ndjehesha inferiore, aspak. Dhe që të kthehem edhe njëherë te pyetja se çfarë kishte të veçantë rreth familjes time: të gjithë fëmijët hebraik ballafaqoheshin me antisemitizmin. Kjo kishte helmuar shpirtrat e shumë fëmijëve. Dallimi mes nesh ishte se nëna ime ishte gjithnjë e vendosur se nuk duhet të lejoja që kjo të më ndikonte. Duhet ta mbrosh vetveten! Kur mësuesit e mi bënin komente antisemite, jo aq shpesh ndaj meje sa ndaj vajzave të tjera hebreje e veçanërisht ndaj vajzave hebreje nga lindja, unë duhej të ngrihesha menjëherë, ta lëshoja klasën, të shkoja në shtëpi dhe të raportoja çdo gjë saktësisht. Pastaj nëna ime shkruante një nga shumë letrat e saj të regjistruara; dhe për mua kjo e zgjidhte problemin. Fitoja një ditë pushim nga shkolla, gjë që ishte e mrekullueshme. Por kur vinte nga fëmijët, nuk lejohej të tregoja në shtëpi. Kjo nuk njihej. Duhej ta mbroje vetveten nga fëmijët e tjerë. Prandaj këto çështje kurrë nuk paraqitnin problem për mua. Kishte rregulla të të sjellit, si të thuash, përmes të cilave unë e ruaja dinjitetin tim, dhe isha e mbrojtur në shtëpi, absolutisht e mbrojtur.

GAUS: Ke studiuar në Marburg, Heidelberg, dhe Freiberg, me profesorët Heidegger, Bultmann, dhe Jaspers; me fokus në filozofi dhe studime të ulëta në teologji dhe greqishte. Si i zgjodhe këto fusha?

ARENDT: Shpesh kam menduar për këtë. Mund vetëm të them që gjithmonë e kam ditur që do të studioj filozofi, qysh nga mosha 14 vjeçare.

GAUS: Pse?

ARENDT: E lexoja Kantin. Mund të pyesni pse e lexonit Kantin? Çështja për mua ishte ose të studioja filozofi ose të mbytesha, thënë kështu. Por jo sepse nuk e doja jetën, jo! Siç thashë edhe më parë, e kisha këtë nevojë që të kuptoja … nevojë që ishte aty prej herët. Ke parasysh, të gjithë librat gjendeshin në bibliotekën e shtëpisë, thjesht i merrje nga raftet.

GAUS: Përveç Kantit, a të kujtohen përvoja të tjera të veçanta të leximit?

ARENDT: Po. Jaspersi i pari, Psychologie der Weltanschauungen (Psikologjia e Botëkuptimeve), i botuar, besoj, me 1920. Isha 14 vjeçare. Pastaj lexova Kierkegaardin dhe gjërat u përputhën.

GAUS: Këtu erdhi në shprehje teologjia?

ARENDT: Po. Ata u përputhën në atë mënyrë, saqë për mua ata dytë përkonin së bashku. I kisha vetëm disa dyshime sesi merret njeriu me këtë nëse është hebre … si i trajton. Nuk kisha ide, ke parasysh. Kisha probleme të vështira që pastaj u zgjidhën vet. Greqishtja është çështje tjetër. Gjithmonë e kam dashur poezinë greke. Poezia ka luajtur rol të madh në jetën time. Prandaj e zgjodha edhe greqishten. Ishte gjëja më e lehtë ta bëja meqë ashtu-kështu e lexoja!

GAUS: Jam i impresionuar.

ARENDT: Jo, po e teproni!

GAUS: Aftësitë tuaja intelektuale u provuan shumë herët, zonja Arendt. Si nxënëse ose studente e re, a ju veçonte kjo ndonjëherë nga marrëdhëniet e zakonshme të përditshmërisë, ndoshta edhe në mënyrë të dhimbshme?

ARENDT: Po, sikur të kisha qenë e vetëdijshme. Mendoja që të gjithë janë njëjtë.

GAUS: Kur e kuptuat që e kishit gabim?

ARENDT: Goxha vonë. Nuk dua të tregoj se sa vonë, kam turp. Kam qenë jashtëzakonisht naive, pjesërisht për shkak të edukimit familjar. Notat kurrë nuk diskutoheshin, ato konsideroheshin inferiore. Ambicia konsiderohej inferiore. Sidoqoftë, situata nuk ishte aspak e qartë për mua. Nganjëherë njerëzit më dukeshin të çuditshëm.

GAUS: Por të çuditshëm për shkak teje, mendonit ju?

ARENDT: Po, ekskluzivisht. Por kjo s’ka të bëjë asgjë me talentin, asnjëherë nuk e kam ndërlidhur këtë me talentin.

GAUS: Në rininë tuaj, a ndjenit ndonjëherë përbuzje ndaj të tjerëve si rezultat i kësaj?

ARENDT: Po, ka ndodhur, shumë herët. Dhe shpesh kam vuajtur për shkak se kam ndjerë përbuzje ndaj të tjerëve, domethënë duke e ditur që nuk duhet, që vërtetë nuk bën, e të tjera me radhë.

GAUS: Kur ikët nga Gjermania në vitin 1933, shkuat në Paris. Atje u bashkuat me një organizatë e cila iu ndihmonte të rinjve hebrenjë në Palestinë. A mund të na thoni diçka rreth kësaj?

ARENDT: Kjo organizatë i dërgonte të rinjtë hebrenjë nga mosha 13 deri 17 vjeçar nga Gjermania në Palestinë dhe i strehonte atje në kibuce. Prandaj i njoh këto komunitete aq mirë.

GAUS: Dhe nga një periudhë shumë e hershme.

ARENDT: Nga një periudhë shumë e hershme; në atë kohë kisha shumë respekt për ta. Të rinjtë merrnin aftësim dhe riaftësim profesional. Ndonjëherë kontrabandoja edhe të rinj polakë. Ishte punë e rregullt sociale dhe arsimore-edukative. Kishte kampe të mëdha në vend ku fëmijët përgatiteshin për Palestinë, ku merrnin mësime, ku mësonin për bujqësi, ku, mbi të gjitha, ata shtonin peshë. I mbathnim nga koka deri te këmbët, gatuanim për ta, dhe mbi të gjitha i siguronim dokumentet për ta, merreshim me prindërit e tyre dhe para së gjithash siguronim para për ta. Kjo ishte kryesisht edhe puna ime, punoja bashkë me gratë franceze. Kjo ishte pak a shumë se çfarë bënim. A do të doje të dëgjoje sesi e fillova këtë punë?

GAUS: Ju lutem.

ARENDT: Unë vija nga një mjedis tërësisht akademik. Në këtë kuptim, viti 1933 la mbresa të thella në mua, së pari pozitive e pastaj edhe negative. Ndoshta më mirë të them së pari negative e pastaj pozitive. Njerëzit sot zakonisht mendojnë që hebrenjtë gjermanë u tronditën me 1933 ngaqë Hitleri erdhi në pushtet. Sa më përket mua dhe brezit tim mund të them që ky është një keqkuptim interesant. Natyrisht ngritja e Hitlerit ishte gjë e keqe, por ishte politike jo personale. Nuk na duhej ardhja e Hitlerit në pushtet që ta kuptonim se nazistët ishin armiqtë tanë. Kjo kishte qenë e qartë për të paktën katër vite për çdonjërin që nuk ishte tru-tul. Ne po ashtu e dinim që një numër i madh i gjermanëve ishin me ta, prandaj viti 1933 nuk mund të na trondiste ose befasonte.

GAUS: E keni fjalën që goditja e 1933-së erdhi nga fakti që ngjarjet kaluan nga e përgjithshmja politike drejt personales?

ARENDT: As kjo jo, apo ndoshta edhe kjo. Pikë së pari, fati i përgjithshëm politik bëhej personal kur emigroje. E dyta… miqtë “koordinoheshin” ose rreshtoheshin (bashkëpunonin me nacistët për ta siguruar pozitën e tyre ose për ta siguruar një vend pune). Problemi, ai personal, nuk ishte se çfarë bënin armiqtë por çfarë bënin miqtë. Në valën e Gleichschaltung (koordinimit), e cila ishte relativisht vullnetare, apo ende jo nën trysninë e terrorit, ndjeheshe sikur një zbrazëtirë po krijohej rreth teje. Unë jetoja në mjedis intelektual dhe njihja edhe njerëz të tjerë, dhe mes intelektualëve Gleichschaltung ishte normë si të thuash. Por jo mes të tjerëve dhe këtë nuk mund ta harroj kurrë. E lashë Gjermaninë e mbizotëruar nga mendimi, normal paksa i tepruar: kurrë më! Kurrë më nuk do të përfshihem në ndonjë punë intelektuale, nuk dua të kem asgjë të bëjë me ta. Gjithashtu atëherë nuk besoja që hebrenjtë dhe intelektualët hebraiko-gjerman do të silleshin më ndryshe, sikur rrethanat e tyre të ishin ndryshe. Nuk isha e këtij mendimi. Mendoja që kishte të bënte diçka me këtë profesion, me të qenit intelektual. Po flas në kohën e kaluar. Sot di më shumë rreth kësaj pune…

GAUS: Sapo desha të të pyesja a jeni ende e të njëjtit mendim.

ARENDT: Jo në masën e njëjtë. Por ende mendoj që përkon me thelbin e të qenit intelektual që të fabrikosh ide për çdo gjë. Askush nuk e ka fajësuar kurrë askënd nëse ai është “koordinuar” sepse i është dashur të kujdeset për gruan dhe fëmijën e tij. Gjëja më e tmerrshme ishte se disa njerëz vërtet i besuan nazizmit, disa për një kohë të shkurtë dhe shumica për një kohë shumë të shkurtë. Por kjo do të thotë që shumica shpiknin ide rreth Hitlerit, pjesërisht ide tmerrësisht interesante! Gjëra tërësisht fantastike dhe interesante dhe të ndërlikuara! Gjëra shumë lart mbi niveli e zakonshëm! Kjo më dukej groteske. Sot do të thosha që ata u zunë në kurth nga vet idetë e tyre. Kjo është çfarë ndodhi, por atëherë, në atë kohë, nuk mund ta shihja shumë qartë.

GAUS: Dhe kjo ishte arsyeja që për ju ishte shumë e rëndësishme të largoheshit nga qarqet intelektuale dhe të fillonit të merreshit me punë të natyrës praktike?

ARENDT: Po. Ndërsa ana pozitive është kjo që do të them tani. E kuptova atë që atëherë e shprehja kohë pas kohe përmes fjalisë: nëse sulmohesh si hebre, duhet të mbrohesh si hebre. Jo si gjerman, jo si qytetar i botës, jo si bartës i të drejtave të njeriut, apo çfarëdo, por, duke pyetur: çfarë mund të bëj unë në mënyrë specifike si hebre? E dyta, e kisha tani për herë të parë synim të qartë të punoja me një organizatë; të punoja me sionistët. Ata ishin të vetmit që ishin të përgatitur, do të ishte e kotë të punoja me ata që tashmë ishin asimiluar. Për më shumë, nuk kisha asgjë të bëja me ta. Unë edhe para kësaj kohe jam marrë me çështjen hebraike, libri mbi Rahel Varnhagen qe i përfunduar kur ika nga Gjermania. Problemi hebraik luan një rol aty. E shkrova me idenë “dua të kuptoj,” nuk po i diskutoja aty problemet e mia personale si hebreje. Por tani fakti që përkoja në judaizëm qe bërë problem i imi, dhe problemi im ishte politik. Qartazi politik! Doja të merresha me punë praktike, ekskluzivisht dhe vetëm me punë të hebrenjve. Me këtë në mendje pastaj fillova të kërkoj punë në Francë.

GAUS: Deri me 1940.

ARENDT: Po.

GAUS: Pastaj gjatë Luftës së Dytë Botërore ju shkuat në Shtetet e Bashkuara të Amerikës ku sot jeni profesoreshë e teorisë politike, dhe jo e filozofisë, në Çikago.

ARENDT: Faleminderit.

GAUS: Jetoni në New York, burri i juaj me të cilin u martuat në vitin 1940 është gjithashtu profesor, i filozofisë, në Amerikë. Komuniteti akademik, pjesë e të cilit ju jeni tani prapë, pas zhgënjimit të vitit 1933, është ndërkombëtar. Megjithatë dua t’ju pyes se a ju mungon Evropa e periudhës së para Hitlerit, e cila kurrë më nuk do të ekzistojë. Kur vini në Evropë çfarë është ajo që ka mbetur dhe çfarë është ajo që ka humbur përgjithmonë, sipas përshtypjes tuaj?

ARENDT: Evropa e periudhës së para Hitlerit? Nuk vuaj për të, kaq mund t’ju them. Çfarë mbetet? Gjuha mbetet.

GAUS: Dhe kjo do të thotë shumë për ju?

ARENDT: Shumë. Gjithmonë kam refuzuar në mënyrë të vetëdijshme ta humb gjuhën time amtare. Gjithmonë e kam mbajtur një distancë të caktuar nga frëngjishtja të cilën atëherë e flisja shumë mirë, si dhe nga anglishtja në të cilën sot shkruaj.

GAUS: Doja t’ju pyesja për këtë, ju tani shkruani në anglisht?

ARENDT: Po, por kurrë nuk e kam humbur distancën nga ajo. Ka një dallim të pamasë mes gjuhës amtare dhe një gjuhe tjetër. Mund ta shpjegoj shumë thjesht: në gjermanisht e di përmendsh një pjesë të madhe të poezisë gjermane; ato poezi janë disi gjithmonë në mendjen time. Nuk do të mund ta bëja të njëjtën prapë, në gjermanisht bëj gjëra të cilat nuk do t’ia lejoja vetes t’i bëj në anglisht. Domethënë, i bëj nganjëherë edhe në anglisht, sepse jam bërë më e guximshme, por në përgjithësi e kam mbajtur një distancë të caktuar nga ajo. Gjuha gjermane është gjëja thelbësore që ka mbetur dhe të cilën unë gjithmonë e kam ruajtur me vetëdije.

GAUS: Edhe në kohërat më të vështira?

ARENDT: Gjithmonë. Mendoja me veten, çfarë të bëj? Nuk qe gjuha gjermane ajo që u çmend. Dhe, e dyta, nuk ka zëvendësim për gjuhën amtare. Njerëzit mund ta harrojnë gjuhën e tyre amtare, është e vërtetë, e kam parë vet të ndodhë. Ka njerëz të cilët e flasin gjuhën e re (anglishten) më mirë se unë, unë ende flas me theks shumë të rëndë dhe shpesh në mënyrë joidiomatike. Ndërsa ata janë në gjendje t’i bëjnë këto gjëra tamam siç duhet, por i bëjnë në një gjuhë në të cilën njëra klishe ua zë tjetrën. Produktiviteti që njeriu e ka në gjuhën e tij humbet, kur ai e harron gjuhën.

GAUS: Rastet në të cilat gjuha amtare harrohej, a e keni përshtypjen që ishte si rezultat i shtypjes?

ARENDT: Po, shumë shpesh. E kam parë t’u ndodhë njerëzve si rezultat i shokut. Ke parasysh, çfarë luajti rol vendimtar nuk qe viti 1933, të paktën jo për mua. Vendimtare qe dita kur mësuam për Aushvicin.

GAUS: Kur ndodhi kjo?

ARENDT: Me 1943. Njëherë nuk e besuam, edhe pse unë dhe burri im gjithnjë thoshim se tek ata njerëz nuk na habitë asgjë. Por nuk e besonim, sepse në kuptimin ushtarak kjo ishte e panevojshme dhe e pajustifikueshme. Burri im është ish-historian ushtarak, kështu që ai merr vesh diçka rreth këtyre punëve. Ai më thoshte mos u bëj naive, mos u beso këtyre rrëfimeve me të parën. Nuk do të shkonin kaq larg! Dhe pastaj gjysmë viti më vonë ne e besuam megjithatë, sepse tani kishim dëshmi. Kjo qe goditja e vërtetë. Para kësaj ne thoshim: shiko, njeriu edhe ka armiq, kjo është krejt e natyrshme. Pse mos të ketë armiq një popull? Por kjo qe ndryshe, ishte sikur të hapej një greminë. Ne ishim të mendimit që për çdo gjë mund të bëhej një zgjidhje disi, sepse në një pikë në politikë mund të bëhet zgjidhje pothuajse për çdo gjë. Por jo për këtë. Kjo nuk duhej të kishte ndodhur. Dhe nuk e kam fjalën vetëm për numrin e viktimave, e kam fjalën edhe për mënyrën, për fabrikimin e kufomave, dhe kështu me radhë, nuk kam nevojë të futem në të gjitha këto. Kjo nuk duhej të kishte ndodhur. Aty ka ndodhur diçka me të cilën ne nuk mund të pajtohemi, asnjëri prej nesh nuk do të mundet të pajtohet ndonjëherë. Dhe për çdo gjë tjetër që ka ndodhur më duhet të them që nganjëherë ka qenë vërtetë e vështirë: ishim shumë të varfër, ndiqeshim si gjahu, na duhej të iknim, duhej t’ia dilnim sido që të mundeshim, e çka jo. Kështu ishte, por ne ishim të rinj, madje nga pak edhe argëtohesha, s’mund ta mohoj. Por jo me këtë. Kjo ishte diçka krejt ndryshe. Personalisht kam mundur të pranoj çdo gjë tjetër.

GAUS: Zonja Arendt, do të doja të dëgjoj nga ju sesi kanë ndryshuar mendimet e juaja për Gjermaninë e pasluftës që nga viti 1945, të cilën ju tashmë e keni vizituar shpesh dhe në të cilën janë botuar veprat tuaja më të rëndësishme.

ARENDT: Për herë të parë u ktheva në Gjermani në vitin 1949, që t’i ndihmoja një organizate hebreje, e cila merrej me restaurimin e pasurive kulturore hebraike, kryesisht të librave. Erdha me vullnet të mirë. Mendimet e mija pas 1945-së ishin si vijon: çfarëdo që ka ndodhur me 1933 është vërtetë e parëndësishme në krahasim me atë që erdhi pas saj. Sigurisht, pabesia e miqve, që ta themi troç bile njëherë…

GAUS: …të cilën ju e përjetuat personalisht…

ARENDT: Sigurisht. Por nëse dikush vërtet bëhej nazist dhe shkruante artikuj rreth kësaj, ai nuk kishte pse të ishte luajal ndaj meje personalisht. Ashtu-kështu nuk do t’i flisja më. Nuk kishte pse të më kontaktonte më, sepse, sa më përkiste mua, ai person kishte pushuar së ekzistuari. Kaq është e qartë. Por nuk ishin të gjithë vrasës, kishte njerëz të cilët kishin rënë në grackën e vet, siç do të thosha sot; as nuk e kishin dëshiruar atë që erdhi më vonë. Prandaj mendova që duhej të vendosej një bazë e komunikimit pikërisht mbi greminën e shkaktuar nga Aushvici. Dhe kjo qe e vërtetë edhe në shumë marrëdhënie personale. Shtyhesha me njerëz; nuk jam fort e këndshme, por as nuk jam fort e sjellshme; e them atë që e mendoj. Por disi shumë gjëra u qartësuan prapë me shumë njerëz. Siç e thashë, krejt këta qenë njerëz që i ishin përkushtuar nazizmit vetëm për pak muaj, në rastin më të keq për pak vite; por nuk qenë as vrasës dhe as informatorë. Njerëz që, siç thashë, “shpiknin” ide rreth Hitlerit. Por ndjenja e përgjithshme dhe më e fuqishme që të përfshin kur kthehesh në Gjermani – përveç ndjenjës së pranimit/njohjes, e që është gjithmonë thelbi i veprimit në tragjedinë greke – është ajo e një ndjenje të vrullshme e të papërmbajtshme. Dhe pastaj është ndjenja kur dëgjon të flitet gjermanisht nëpër rrugë, për mua, kjo është lumturi e papërshkrueshme.

GAUS: Ky qe reagimi i juaj kur u kthyet me 1949?

ARENDT: Pak a shumë. Dhe sot, tani që gjërat janë kthyer si më parë, distanca që e ndjej është bërë më e madhe sesa ka qenë më përpara, kur i përjetoja gjërat në atë gjendje të lartë emocionale.

GAUS: Sepse, sipas mendimit tuaj, gjërat këtu u kthyen si më parë shumë shpejt?

ARENDT: Po, dhe u kthyen në atë mënyrë me të cilën unë shpesh nuk pajtohem. Por nuk ndjehem përgjegjëse për këtë, tani i shoh gjërat nga jashtë. Dhe kjo do të thotë që jam shumë më pak e përfshirë se ç’kam qenë në atë kohë. Mund të jetë edhe për shkak të kalimit të kohës, sepse 15 vite nuk janë asgjë!

GAUS: Jeni bërë shumë më indiferente tani?

ARENDT: Indiferente është fjalë shumë e fortë, por më e distancuar. Mbaj distancë tani.

GAUS: Zonja Arendt, libri i juaj mbi gjykimin e Eichmann-it në Jerusalem u publikua këtë vjeshtë në Republikën Federale. Qysh nga publikimi i tij në Amerikë libri ka shkaktuar shumë debate të nxehta. Nga ana hebraike, veçanërisht, janë ngritur vërejtje të cilat ju thoni se janë të bazuara pjesërisht në keqkuptim e pjesërisht janë fushatë e qëllimshme politike. Mbi të gjitha, njerëzit janë ofenduar nga pyetja e juaj mbi masën deri në të cilën vetë hebrenjtë duhet fajësuar për pranimin e tyre pasiv të vrasjeve në masë nga ana e gjermanëve, ose deri në ç’masë përbën pothuajse fajësi në vetvete bashkëpunimi i këshillave të caktuar të hebrenjve. Sidoqoftë, për figurën e Hannah Arendt-it, le të themi kështu, një numër pyetjesh lindin nga ky libër. Nëse mundem të filloj me to: a ju dhemb kritika se libri juaj shfaq mungesë dashurie ndaj popullit hebre?

ARENDT: Pikë së pari, më duhet të them, në mënyrë tërësisht miqësore, se ju vet keni rënë viktimë e kësaj fushate. Askund në librin tim nuk e kam qortuar popullin hebre për jorezistencë. Dikush tjetër e ka bërë këtë në gjykimin ndaj Eichmann-it, dmth. e ka bërë z. Hausner nga zyra e prokurorit publik të Izraelit. Këto pyetje që iu drejtoheshin dëshmitarëve në Jerusalem, unë i kam quajtur të marra dhe mizore.

GAUS: E di, e kam lexuar librin. Por disa kritika që ju bëhen janë të bazuara në tonin me të cilin shumë pasazhe janë të shkruara.

ARENDT: Mirë, kjo është çështje tjetër. Çfarë të them? Dhe nuk dua të them asgjë. Nëse njerëzit mendojnë se për këto tema mund të shkruhet vetëm me ton solemn… Shiko, ka njerëz që nuk e kuptojnë pse unë, për shembull, ende mund të qeshem – edhe pse unë i kuptoj në njëfarë mënyre. Por unë vërtet besoj që Eichmann-i ishte një palaço. T’ju them një gjë: kam lexuar transkriptin e hetimit të tij policor, 3600 faqe, i kam lexuar dhe i kam lexuar me shumë vëmendje, dhe nuk di t’ju them se sa herë kam qeshur, dhe kam qeshur me zë. Njerëzit ma morën këtë për të keq, por unë s’kam çfarë t’iu bëj. Por e di një gjë: tre minuta para vdekjes së sigurt, unë me siguri prapë do të qeshja. Dhe ky, thonë ata, është toni i librit. Që toni i librit është më të shumtën ironik, kjo është tërësisht e vërtetë. Toni i librit në këtë rast është faktikisht personi. Është rrenë dashakeqe dhe propagandë dhe asgjë tjetër kur njerëzit më sulmojnë për akuzë ndaj popullit hebre. Kundërshtimi i tonit të librit është në të vërtetë kundërshtim ndaj meje personalisht. Dhe unë aty s’kam çfarë të bëj.

GAUS: Ju jeni e gatshme ta përballoni këtë?

ARENDT: Po, jam krejt e gatshme. Çfarë të bëj? Nuk mund t’iu them njerëzve ju më keqkuptoni sepse unë në të vërtetë në zemrën time ndjehem kështu apo ashtu. Do të ishte qesharake.

GAUS: Në lidhje me këtë do të doja të kthehesha te një deklaratë e juaja personale. Ju keni thënë: “Asnjëherë në jetën time nuk e kam ‘dashur’ ndonjë popull apo grup kolektiv, as gjermanët, as francezët, as amerikanët, dhe as klasën punëtore apo diçka të tillë. Unë në fakt i dua vetëm miqtë e mi, dhe lloji i vetëm i dashurisë që e njoh dhe në të cilën besoj është dashuria mes personave. Për më shumë, kjo ‘dashuria ndaj hebrenjve’ më duket mua, duke qenë se jam vet hebreje, si diçka e dyshimtë”. A mund t’ju pyes diçka? Si qenie aktive në politikë, a nuk i duhet njeriut një lloj përkushtimi ndaj një grupi, përkushtim i cili pastaj deri në një masë të caktuar mund të quhet dashuri? A nuk keni frikë se qëndrimi i juaj mund të jetë politikisht steril?

ARENDT: Jo, do të thosha që qëndrimi i kundërt është ai që është steril. Në radhë të parë, të përkosh në një grup është gjendje e natyrës. Kur lindim përkojmë në një grup, gjithmonë. Por të përkosh në grup në mënyrën që mendoni ju, në kuptimin dytësor, dmth., t’i bashkohesh ose të formosh një grup të organizuar, është diçka krejt tjetër. Kjo lloj organizate ka një marrëdhënie me botën. Njerëzit që organizohen i kanë të përbashkëta ato që zakonisht quhen interesa. Marrëdhënia direkte personale, ku njeriu flet për dashurinë ekziston pikë së pari në rastet e dashurisë së vërtetë dhe pastaj në një mënyrë të caktuar edhe mes miqve. Aty personi adresohet në mënyrë direkte, i shkëputur nga marrëdhënia e tij me botën. Prandaj njerëzit prej organizatave më të ndryshme megjithatë mund të jenë miq personal. Por nëse i ngatërron këto gjëra, nëse e sjell dashurinë në tavolinën e negociatave, që ta themi direkt, kjo më duket fatale.

GAUS: E konsideroni apolitike?

ARENDT: E konsideroj apolitike. E konsideroj të pa botë. Dhe vërtet e konsideroj si fatkeqësi të madhe. E pranoj që populli hebre janë shembulli klasik i njerëzve të pa botë që kanë mbijetuar përgjatë mijëra viteve…

GAUS: “Bota” në kuptimin e terminologjisë tuaj si hapësirë për politikë.

ARENDT: Bota si hapësirë për politikë.

GAUS: D.m.th. populli hebre ishin popull apolitik?

ARENDT: Nuk mund ta them tamam këtë sepse bashkësitë, deri në një masë të caktuar, sigurisht që ishin edhe politike. Religjioni i hebrenjve është religjion kombëtar. Por koncepti i politikes pranohej vetëm me ngurrim të madh. Kjo mungesë e botës të cilën populli hebre e vuajti për shkak se qe i shpërndarë, dhe e cila e lindi një ngrohtësi të veçantë mes anëtarëve të tij, si tek çdo popull tjetër i tëhuajësuar, krejt kjo ndryshoi, kur u themelua shteti i Izraelit.

GAUS: A humbi diçka në këtë mes, diçka humbjen e së cilës e vuani?

ARENDT: Po, njeriu e paguan shtrenjtë lirinë e tij. Humaniteti specifik hebre i shënjuar nga mungesa e tyre e botës qe diçka shumë e bukur. Ti je shumë i ri për ta pas përjetuar. Por qe diçka shumë e bukur, të qëndruarit jashtë çdo lidhjeje shoqërore, të qenit tërësisht mendjehapur dhe mungesa e paragjykimeve që unë e përjetova, veçanërisht në raport me nënën time, të cilën ajo e praktikonte edhe në raport me tërë bashkësinë hebraike. Sigurisht që shumëçka u humb me humbjen e krejt kësaj. Njeriu paguan për çlirimin e tij. E pata thënë njëherë në fjalimin tim mbi Lessingun…

GAUS: Në Hamburg me 1959…

ARENDT: Po, aty pata thënë që “ky humanitet … nuk e ka mbijetuar çastin e çlirimit, të lirisë, as edhe për një minutë.” E kupton, kjo na ndodhi edhe neve.

GAUS: Dhe ju nuk do të donit ta zhbënit?

ARENDT: Jo. E di që njeriu duhet ta paguajë një çmim për lirinë e tij. Por nuk mund të them që më pëlqen ta paguaj.

GAUS: Zonja Arendt, a ndjeni që është detyra e juaj t’i publikoni ato që i mësoni përmes spekulimeve politike-filozofike ose analizave sociologjike? Apo ka arsye që të jeni e heshtur për ndonjë gjë që dini?

ARENDT: Po, ky është një problem shumë i vështirë. Fundja, kjo qe pyetja e vetme që më interesonte në tërë polemikën rreth librit mbi Eichmann-in. Por është një pyetje që kurrë nuk do të ngrihej po mos ta ngrehja unë. Është pyetja e vetme serioze – të gjitha të tjerat janë vetëm propagandë e kulluar. Pra, fiat veritas, et pereat mundus (le të thuhet e vërteta, paçka se bota mund të shkatërrohet)? Por libri mbi Eichmann-in de facto nuk prek mbi gjëra të tilla. Libri me të vërtetë nuk i vë në rrezik interesat legjitime të askujt. Vetëm mendohej se i rrezikon.

GAUS: Iu duhet ta lini të hapur për diskutim pyetjen se çka është legjitime.

ARENDT: Po, është e vërtetë. Keni të drejtë, pyetja se çka është legjitime është ende e hapur për diskutim. Me siguri ajo se çfarë unë kam parasysh me “legjitime” është diçka ndryshe prej asaj që e mendojnë organizatat hebraike. Por le të supozojmë që interesa të vërteta ishin në pyetje, të cilat madje edhe unë i pranoj.

GAUS: A duhet atëherë të jemi të heshtur mbi të vërtetën?

ARENDT: A kam mundur të jem unë e heshtur? Po! Ta merr mendja, unë kam mundur ta shkruaj… Por shiko, dikush më pyeti, nëse do t’i kisha parashikuar një apo dy gjëra, a nuk do ta shkruaja ndryshe librin mbi Eichmann-in? Unë u përgjigja: jo. Do të ballafaqohesha me zgjedhjen: të shkruaj apo të mos shkruaj. Sepse njeriu mund edhe të mos flasë.

GAUS: Po.

ARENDT: Nuk është e thënë që gjithmonë të flasim. Por tani vijmë deri te pyetja e atyre që në shekullin e tetëmbëdhjetë u quajtën “të vërtetat e faktit.” Kjo është me të vërtetë një çështje e të vërtetave të faktit, nuk është çështje opinioni. Shkencat e historisë në universitete janë gardiane të të vërtetave të faktit.

GAUS: Nuk kanë qenë gjithmonë në krye të detyrës.

ARENDT: Jo, kolapsojnë, janë të kontrolluara nga shteti. Më kanë thënë që një historian ka kundërshtuar një libër mbi origjinën e Luftës së Parë Botërore duke thënë: “Nuk do ta lejoj këtë (libër) që ta prish kujtimin e asaj kohe aq inspiruese!” Ky është një njeri që nuk e di se kush është. Por kjo është jointeresante. De facto ai është gardian i të vërtetës historike, të vërtetës së fakteve. Dhe ne e dimë nga historia bolshevike sesa të rëndësishëm janë këta gardianë, ku, për shembull, historia shkruhet çdo pesë vite dhe faktet mbesin të panjohura: si për shembull, që kishte dikur një zotëri Trotsky. A është kjo çfarë ne duam? Këtë interes kanë qeveritë?

GAUS: Ato mund ta kenë këtë interes, por a e kanë këtë të drejtë?

ARENDT: A e kanë këtë të drejtë? Ata si duket nuk e besojnë as vetë, ndryshe nuk do t’i lejonin fare universitetet. Domethënë edhe shtetet janë të interesuara për të vërtetën. Nuk po flas për fshehtësitë ushtarake, ajo është diçka tjetër. Por këto ngjarje shkojnë deri në njëzet vite prapa përafërsisht. Pse mos ta flasim të vërtetën?

GAUS: Sepse ndoshta njëzet vite janë ende shumë pak?

ARENDT: Shumë njerëz e thonë këtë, të tjerë thonë që njëzet vite më vonë e kemi të vështirë t’i biem në fije të vërtetës. Sidoqoftë, ka interesim për ta mbuluar të vërtetën. Dhe ky, në anën tjetër, nuk është interes legjitim.

GAUS: Në situatë paqartësie ju do ta parapëlqenit të vërtetën.

ARENDT: Më përpara do të thosha që paanshmëria – e cila erdhi në botë kur Homeri…

GAUS: Shkroi edhe për të pushtuarit…

ARENDT: Pikërisht!

Nëse zërat e këngës janë të heshtur

Për atë që është mposhtur

Unë vetë do të dëshmoj për Hektorin…

(Schiller, Das Siegesfest, 1803 – Festa e Fitores)

A nuk është kështu? Këtë e bëri Homeri. Pastaj erdhi Herodoti i cili shkroi për “të bëmat e mëdha të grekëve dhe të barbarëve.” E tërë shkenca buron nga kjo frymë, madje edhe shkenca moderne, gjithashtu edhe shkenca e historisë. Nëse dikush nuk është i aftë për këtë paanshmëri sepse pretendon që e do popullin e tij aq shumë saqë tërë kohën i thur lavde lajkatare – atëherë s’kemi çfarë të bëjmë. Nuk besoj që njerëzit e tillë janë patriotë.

GAUS: Zonja Arendt, në një nga veprat tua më të rëndësishme, The Human Condition (Gjendja Njerëzore), ju vini te përfundimi që periudha moderne ia ka humbur kuptimin asaj që iu përket të gjithëve, d.m.th. kuptimin e rëndësisë primare të politikes. Ju i identifikoni si dukuri sociale moderne çrrënjosjen dhe vetminë e masave dhe triumfin e një lloji të qenies njerëzore e cila gjen kënaqësi thjesht në punë dhe në konsum. I kam dy pyetje rreth kësaj. E para, deri në ç’masë është kjo dije filozofike e varur në përvojë personale e cila ia jep shtytjen e parë procesit të të menduarit?

ARENDT: Nuk besoj që procesi i të menduarit është i mundur pa përvojë personale. Çdo mendim është një pas-mendim, domethënë reflektim mbi ndonjë çështje ose ngjarje. Apo jo? Unë jetoj në botën moderne dhe qartazi përvoja ime është në këtë botë dhe e kësaj bote moderne. Kjo megjithatë nuk është kundërthënëse. Por çështja e thjesht të punuarit dhe konsumuarit është e një rëndësie të veçantë për arsye se një lloj mungese e botës e përkufizon vetveten edhe aty. Askujt më s’i bëhet vonë sesi duket bota.

GAUS: “Bota” gjithnjë e nënkuptuar si hapësira në të cilën politika mund të lind.

ARENDT: Tash e shoh në një kuptim shumë më të gjerë, si hapësira në të cilën gjërat marrin formë publike, si hapësira në të cilën njeriu jeton dhe e cila duhet të ketë formë të kënaqshme (prezantueshme). Në të cilën edhe arti shfaqet, natyrisht. Në të cilën të gjitha llojet e gjërave shfaqen. E keni parasysh që Kenedi u mundua ta zgjerojë hapësirën publike në mënyrë thelbësore duke ftuar poetët dhe “të padobishmit” e tjerë në Shtëpinë e Bardhë. Kjo në mënyrë që çdo gjë të mund t’i përkojë kësaj hapësire. Por në punë dhe konsum njeriu kryekëput e zhvoshk qenien e tij.

GAUS: Në biologjiken.

ARENDT: Në biologjiken, dhe në vetvete. Dhe mu aty është lidhja me vetminë. Një lloj vetmie e pazakontë zhvillohet në procesin e punës. Nuk mund të futem shumë thellë në këtë tani, sepse do të devijonim shumë nga tema, por kjo vetmi ka të bëjë me zhvoshkjen e njeriut deri në atë gjendje saqë konsumi zë vendin e të gjitha aktiviteteve të vërteta.

GAUS: Pyetja e dytë në lidhje me këtë: te The Human Condition ju vini te përfundimi që “përvojat përnjëmend të orientuara drejt botës“ – e keni fjalën për njohuritë dhe përvojat e domethënies më të lartë politike – “po tërhiqen gjithnjë e më shumë nga horizonti i përvojave të jetës së përditshme njerëzore.” Thuani që sot “mundësia për të vepruar është e kufizuar te fare pak njerëz.” Çfarë domethënie ka kjo, zonja Arendt, në kuptim të politikës praktike? Deri në ç’masë mundet një formë e qeverisjes, e bazuar të paktën teorikisht në përgjegjësinë dhe bashkëpunimin e të gjithë qytetarëve, të shndërrohet në diçka të rremë (fiksion) në këto rrethana?

ARENDT: Dua ta cilësoj këtë paksa. Kjo pamundësia për të qenë përnjëmend të orientuar vlen jo vetëm për masat por edhe për të gjitha shtresat e tjera të shoqërisë. Do të thosha madje edhe për burrështetasit. Burrështetasi është i rrethuar nga një ushtri ekspertësh, kështu që çështja e veprimit tani shtrihet mes burrështetasit dhe ekspertëve. Burrështetasi duhet ta marrë vendimin përfundimtar. Ai vështirë se mund ta bëjë këtë përnjëmend, meqë ai nuk mund t’i dijë të gjitha. Ai duhet të këshillohet me ekspertët, me ekspertët të cilët vazhdimisht bien në kundërshtim me njëri-tjetrin. Apo jo? Çdo burrështetas i arsyeshëm mbledhë ekspertë me pikëpamje të ndryshme, sepse ai duhet ta shohë çështjen nga të gjitha anët. E vërtetë, apo jo? Ai duhet të vlerësojë mes tyre dhe ky vlerësim është proces shumë misterioz, në të cilin pastaj na shpaloset kuptimi i përbashkët. Sa u përket masave do të thosha që kudo që njerëzit bëhen bashkë, në çfarëdo numrash, aty interesi publik vjen në shprehje.

GAUS: Gjithmonë.

ARENDT: Dhe sfera publike krijohet. Këtë mund ta shihni shumë qartë në Amerikë, ku ende formohen asociacione spontane, ai lloj i asociacioneve tashmë të përshkruara nga Tocqueville-i, të cilat pastaj shpërbëhen prapë. Ndonjë çështje publike e preokupon një grup specifik njerëzish, ndonjë lagje apo madje edhe vetëm një shtëpi ose qytet, apo edhe ndonjë grup tjetër, të cilët pastaj bëhen bashkë dhe janë shumë të zotët të veprojnë publikisht rreth kësaj çështjeje, sepse kanë pasqyrë të qartë rreth saj. Ajo çfarë po synoje ti me pyetjen tënde vlen vetëm për vendimet më të mëdha të niveleve më të larta. Dhe, më beso, në parim dallimi mes burrështetasit dhe njeriut në rrugë nuk është aq i madh.

GAUS: Zonja Arendt, ju keni qenë në kontakt të ngushtë me Karl Jaspers-in, me ish-mësuesin tuaj, në një dialog të vazhdueshëm. Cili mendoni se ka qenë ndikimi më i madh që profesori Jaspers ka pasur mbi ju?

ARENDT: Ah, kur Jaspersi del para dhe flet, çdo gjë ndriçohet. Fjala e tij ka çiltërsi, besim, është e pakushtëzuar, diçka që asnjëherë s’e kam parë te askush tjetër. Kjo më bënte përshtypje të fortë edhe kur kam qenë shumë e re. Përveç të tjerash, konceptimi i tij i lirisë është i lidhur me arsyen, çka ka qenë tërësisht e huaj për mua kur erdha në Heidelberg. Nuk dija asgjë rreth kësaj, edhe pse kisha lexuar Kantin. E pashë arsyen në veprim, të themi kështu. Jam rritur pa baba, prandaj nëse mund të shtoj, jam edukuar nga kjo. Nuk dua ta bëj atë përgjegjës për mua, Zoti mos e dhashtë, por nëse dikush ka arritur të rrënjosë sadopak sens në mua, ky ka qenë ai. Dhe ky dialog është, natyrisht, krejt i ndryshëm sot. Kjo qe përvoja ime më e fuqishme e pasluftës. Që të mund të kemi bashkëbisedime të tilla! Që të mund të flasim në atë mënyrë!

GAUS: Ma lejoni një pyetje të fundit. Si tribut ndaj Jaspersit ju keni thënë: “Humaniteti asnjëherë nuk arrihet në vetmi, dhe asnjëherë duke ia dhënë veprat tuaja publikut. Ai arrihet vetëm nga ai që me jetën dhe personin e tij ‘përhidhet në hapësirën publike.’” Kjo “përhidhet në hapësirën publike” – që është citim ga Jaspersi – çfarë domethënie ka për Hannah Arendtin?

ARENDT: Përhedhja në hapësirën publike më duket e qartë mua. Njeriu e ekspozon vetveten ndaj publikut, si person. Edhe pse unë jam e mendimit që njeriu nuk duhet të shfaqet dhe veprojë para publikut në mënyrë të vetëdijshme, megjithatë e di që në çdo veprim personi është i shprehur si në asnjë aktivitet tjetër njerëzor. Të flasësh është gjithashtu formë e veprimit. Kjo është një mënyrë, tjetra është: ne mund të nisim diçka. Mund t’i ndërthurim fijet tona në një rrjetë marrëdhëniesh. Se çka del nga kjo, ne kurrë s’mund ta dimë. Të gjithëve na kanë mësuar të themi: fali o Zot sepse nuk e dinë se çfarë bëjnë. Kjo është e vërtetë edhe për veprimet. Krejt thjesht dhe konkretisht e vërtetë, sepse nuk mund ta dimë. Kjo është se çka nënkuptohet me përhedhje (në publiken), dhe do të thosha që kjo ndërmarrje është e mundur vetëm kur ka besim mes njerëzve. Besim – që është i vështirë për t’u formuluar por fondamental – në atë që është njerëzore tek të gjithë njerëzit. Përndryshe kjo ndërmarrje nuk mund të arrihet.

FUND

Më poshtë mund ta ndiqni intervistën në formë të videos.

https://www.youtube.com/watch?v=dsoImQfVsO4&t=1477s


*Ky artikull publikohet në kuadër të projektit “Arti dhe Studimet Humaniste në Shërbim të Edukimit të Ri Kulturor dhe Intelektual”. Kjo iniciativë ka për qëllim promovimin e shkrimtarëve dhe filozofëve nga kulturat franceze dhe gjermane. Aktiviteti u mbështet nga programi “Kultura për Ndryshim” që financohet e menaxhohet nga Bashkimi Evropian ndërsa implementohet nga Qendra Multimedia e Goethe Institut.

Comments are closed.

Navigate