DELEUZE, PLATONI, DHE GREKËT

Autor: Gilles Deleuze
Përktheu: Arjanis Shamolli

Në këtë ese të shkurtër filozofi Gilles Deleuze ofron një trajtim të platonizmit përmes lenseve Nietzscheano-Deleuziane, duke treguar se si është zhvilluar në raport me kulturën greke të asaj kohe. Poashtu ai e cilëson platonizmin si doktrina që ka futur në filozofi për herë të parë transcendencën si një “dhuratë helmuese” sic shprehet poetikisht vetë Deleuze, duke na dhënë një pasqyrë më të qartë të zhvillimeve të filozofisë perëndimore ai e vendos në kundërshti transcendencën me imanencën, restaurimi i së cilës është gjithmonë kundërvënie ndaj platonizmit. (shënimi i përkthyesit)

ESEU

Platonizmi paraqitet si një doktrinë selektive, si një seleksion në mesin e të paditurve ose rivalëve. Çdo gjë ose çdo qenie pohon disa kualitete të veçanta. Çështja është të gjykuarit e mirë-themelimit dhe legjitimitetin e këtyre pohimeve. Idea parashtrohet nga Platoni si ajo që posedon një kualitet të dorës së parë (domosdoshmërisht dhe universalisht); ajo pastaj na lejon që të determinojmë, pas disa testimeve, cilat gjëra posedojnë atë kualitet në dorë të dytë, në dorë të tretë, dhe kështu me radhë, mvartësisht nga natyra e participimit të tyre. Kështu është doktrina e gjykimit. I padituri legjitim është participuesi, ai që posedon kualitetin e dorës së dytë dhe pohimet e së cilit validohen në këtë mënyrë nga Idea. Platonizmi është Odiseadë filozofike, që do të vazhdohet në Neo-platonizëm. E konfronton sofizimin si armik të tij, por poashtu edhe si limit të tij dhe si e dyfishta e tij: sepse vë pohime mbi çdo gjë dhe gjithçka, ekziston një rrezik i madh që sofisti do të çrregullojë seleksionimin dhe të shtrembëroj kuptimin e gjykimit.


Ky problem gjen burimin tek qyteti. Sepse ata refuzojnë çdo lloj transendence imperiale ose barbare, shoqëritë Greke ose qytetet formojnë fusha të imanencës (edhe në rastin e tiranive). Këto fusha janë të mbushura dhe të populluara nga shoqërite e miqëve, kjo do të thotë, nga rival të lirë pohimet e të cilëve në çdo rast hyjnë në një agon kompetitiv, dhe ushtrohen në sfera të ndryshme: dashuri, atletikë, politikë, magjistratë. Në kësi lloj regjimi, opinioni supozon një rëndësi vendimtare. Kjo është veçanarisht e qartë në rastin e Athinës dhe demokracisë së saj: autochtonie, philia, doxa janë tiparet fundamentale të saj, dhe konstituojnë kushtet nën të cilat ka lindur dhe është zhvilluar filozofia. Në frymë, filozofia mund të kritikoj këto tipare, t’i tejkaloj dhe korrigjoj ato, por megjithatë mbetet e indeksuar në to.

Siç ka treguar Vernant, filozofi grek kërkon një rend që është imanent në kozmos. Ai paraqet veten si një mik i mençurisë (dhe jo si një njeri i mençur, sikur në Lindje). Ai vendos që të “ndreqte” ose të siguronte opinionin e njerëzve. Këto karakteristika kanë mbijetuar në shoqëritë perendimore, edhe pse kanë marrur kumptim të ri, gjë që shpjegon permanencën e filozofisë në ekonominë e botës tonë demokratike: fusha e imanencës e “kapitalit”; shoqëria e miqëve dhe shokëve, të cilës çdo revolucion i apelon (dhe kompeticioni i lirë në mes vëllezërve); dhe sundimi i opinionit.


Por ajo çfarë Platoni kritikon në demokracinë athinase është fakti që çdokush mund të vë pohime mbi gjithçka; nga vjen edhe iniciativa e tij për të vendosur kritere të seleksionimit në mes të rivalëve. Do të jetë e domosdoshme që ai të ngris një transcendencë, një që dallon nga transcendenca imperiale ose mitike (megjithëse Platoni e përdor mitin duke i dhënë atij një funksion special). Atij i duhet të shpik një transcendencë që mund të ushtrohet dhe vendoset përbrenda fushës së vetë imanencës. Ky është kuptimi i teorisë së ideve. Dhe filozofia moderne do të përcjellë Platonin në këtë aspekt, duke ndeshur një transcendencë në zemër të imanencës si të tillë. Dhurata e helmuar e Platonizmit është futja e transcendencës në filozofi, të dhënit transcendencës një kuptim filozofik bindës (triumfi i gjykimit të zotit). Kjo iniciativë ngrihet kundër paradokseve dhe aporive të shumta, që i përkasin, pikërisht, statusit të doxa-s (Tititi), natyrës së miqësisë dhe dashurisë (Simpoziumi), dhe pareduktueshmërinë e një imanence të tokës (Timeu).
Çdo reagim kundër Platonit është një restaurim i imanencës në shtrirjen e saj të plotë dhe në pastërtinë e saj, e cila ndalon kthimin e çfardo lloji të transcendencës. Pyetja është se a e braktisë një reagim i tillë projektin e seleksionimit në mes të rivalëve, apo në të kundërtën, siç besuan Spinoza dhe Nietzsche, harton metoda komplet të ndryshme të seleksionimit. Kësi lloj metodash nuk do të merreshin më tutje me pohime si akte të transcendencës, por mënyrën se si një qenie ekzistuese është e mbushur me imanencë (Kthimi i përjetshëm si kapacitet i diçkaje apo dikujt që të kthehet përjetësisht). Seleksionimi nuk interesohet me në pohim, por në pushtet: ndryshe nga pohimi, pushteti është modest. Në të vërtetë, vetëm filozofitë e imanencës së pastër i ikin Platonizmit- nga Stoikët tek Spinoza ose Nietzsche.

Comments are closed.

Navigate