Emanuel Lévinas: Ajo ka!

Kjo ese është marrë nga :

Emanuel Lévinas “ETIKA DHE PAFUNDSIA (Dialogje me Philippe Nemo) Pejë: Dugagjini, 2003, 69-75.

Përkthyer nga: Muhamedin Kullashi

Ajo “ka”

Nemo: Ju keni qenë së pari historian i filozofisë, apo analist i filozofëve të tjerë, pasiqë ju keni botuar artikuj e vepra mbi Husserl-in dhe Heideggeri-in. Mirëpo, libri i parë në të cilin ju shprehni mendimin tuaj vetanak është vepër e vogël me titull “Prej ekzistencës te ekzistusja. Ju e keni shkruar këtë libër, siç thoni në parathënie, gjatë luftës, në kamp. Çka ishte tema e tij?

Lévinas: Është fjala aty për atë që e quaj ajo “ka” (“il y a”). Nuk e dija se Appollinire-i kishte shkruar një vepër me titullin “Ka”. Mirëpo, tek ai kjo shprehje do të thotë gëzim i asaj që ekziston, bollëk, ngjajshëm me atë “es gibt” heideggeriane. Përkndrazi “ka” për mua është fenomeni i qenies jo personale “ai”. Persiatja ime lidhur me këtë temë nis nga kujtimet e fëmijërisë. Flen vëtëm, personat e rritur vazhdojnë jetën: fëmija ndjen heshtjen e dhomës së tij të fjetjes si “zhurmëruese”.

Nemo: Një heshtje zhurmëruse?

Lévinas: Diçka që i ngjan asaj që dëgjon kur ia afron veshit një guacë të zbrazët, thuajse zbrazëtia është mbushur, thuajse heshtja është një zhurmë. Diçka që mund të ndjehet po ashtu kur mendon se madje edhe nëse nuk ka asgjë, fakti se “ka” është i pamohushëm. Jo pse ka këtë apo atë: por vetë skena e qeniesimit është e hapur: ka. Brenda zbrazëtisë absolute, që mund të imagjinohet, para krijimit – ka.

Nemo: Ju përmendët pak më parë “es gibt”, atë “ka” në gjermamisht dhe analizën që Heideggeri e ka bërë mbi atë si bujari, pastaj se në këtë “es gibt” është folja “geben” që do të thotë të japësh. Ndërkaq, për ju nuk ka bujari në atë “ka”?

Lévinas: Unë insistoj vërtet në jopersonalitetin e asaj “ka”; “ka”, si “bie shi” apo “bën natë”. Dhe aty nuk ka as gëzim e as bollëk: është kjo një zhurmë që kthehet pas çdo mohimi të kësaj zhurme. As hiq as qeniesim. Unë e përdori ndonjëher shprehjen i treti i përjashtuar. Nuk mund të thuhet për atë “ka” që vazhdon të jetë se është një ngjarje e qeniesimit. Po ashtu nuk mund të thuhet se është hiç, sadoqë nuk ka asgjë. “Prej ekzistencës tek ekzistusja” orvatet të përshkruaj këtë gjë të tmerrshme, dhe e përshkruan si tmerr e lemeri

Nemo: … Fëmija që mbi shtratin e vet ndjen se nata zgjat, bën një përvojë të tmerrit…

Lévinas: … E që megjithatë nuk është një ankth. Libri doli me një shirit ku shënova : “Ku nuk bëhet fjalë për ankthin”. Me 1947, në Paris filluan të flasin shumë për ankthin… Përvoja të tjera, shumë të afërta me atë “ka” janë përshkruar në këtë libër, veçanërisht ajo e pagjumësis. Në pagjumësi, mund dhe nuk mund të thuhet se ka një “unë” që nuk arrin të bjerë në gjumë. Pamundësia për të dalë nga zgjimi është diçka “objektive”, e pavarur nga inisiativa ime. Ky jopersonalitete kaplon vetëdijen time; vetëdija është çpersonalizuar. Unë nuk jam i zgjuar: “ajo” rri zgjuar. Ndoshta vdekja është një mohim absolut aty ku “muzika ka marrë fund” (gjë që nuk i dihet, megjithatë). Por, në “përvojën” lemeritëse të asaj “ka”, kemi përshtypjen e një pamundësie totale për të dalë dhe për ta “ndaluar muzikën”.

Kjo është temë që e kam gjetur te Maurice Blanchot, ndonëse ai nuk flet për atë “ka”, po për “neutralen” apo për “të jashtmen”. Ka këtu një begati formulash shumë sugjestive : ai flet për një “çrregullim” (remue-menage) të qeniesimit, të “zhurmimit”, të “mërmërimës” së tij. Një natë në një dhomë hoteli ku, mbrapa murit, “ajo nuk ndalet së lëvizuri”; “nuk dihet se çka bëjnë, aty pranë”. Diçka shumë e afërt me atë “ka”. Nuk është më fjala për “gjendje shpirtërore”, por për mbarimin e një vetëdijeje objektifikuse, për përmbysjen e psikologjikes. Duket se pikërisht aty gjendet tema e vërtetë e romaneve dhe tregimeve të tij.

Nemo: Ju doni të thoni se në veprat e Blanchot-së nuk ka as psikologji, as sociologji e as ontologji? Sepse në këtë “ka”, qoftë apo mos qoftë i tmerrshëm, ajo që është në lojë është qeniesimi?

Lévinas: Te Blanchot-ja nuk është më fjala për qeniesimin, e as për “diçka”, dhe çdoherëduhet korrigjuar atë që themi për të – është fjala për një ngjarje që nuk është as qeniesimi e as hiç. Në librin e tij të fundit (“Shkrimi i mënxyrës), Blanchot e quan këtë mynxyrë, që nuk do të thotë as vdekje as fatkeqësi, por si qeniesim që është shkëputur nga përqendrimi i të qenësuarit, nga referenca e tij ndaj një ylli, nga çdo ekzistencë kozmonologjike, një mynxyrë (dés-astre, tekstualisht: ç’yjëzim). Ai jep substantivit mynxyrë një domethënie gati foljore. Nga kjo situatë lemeritëse, obsesive, duket se për të nuk ka rrugëdalje. Në librin e vogël të vitit 1947, për të cilin flasim në këtë çast, sikurse edhe në atë që erdhi pas tij, me titullin “Koha dhe Tjetri” me 1984, idetë që i mbështes sot ende ishin në kërkim e sipër, shumë intuicione prodhohen dhe ato shënojnë më parë një rrugëtim sesa një pikëmbërritje. U shtrua kërkesa për të dalë nga ajo “ka”, për të dalë nga jo-kuptimi. Në “Prej ekzistencës tek ekzistusja” analizoja modalitetet të tjera të qeniesimit, të shikuar në domethënien e tyre foljore: lodhja, përtacia, përpjekja. Unë vëja në pah brenda këtyre fenomeneve një çmeritje përballë qeniesimit, një tërheqje të pafiqishme, një ikje dhe, rrjedhimisht, edhe aty, hijen e asaj “ka”.

Nemo: Çfarë ishte atëher “zgjidhja” që ju propozonit?

Lévinas: Ideja ime e parë ishte se ndoshta “ajo që është”, ajo “diçka” që mund të tregohet me gisht, i përgjigjet një zotërimi të asaj “ka” që frikëson brenda qeniesimit. Flisja pra për të qenmen apo për ekzistuesen e përcaktuar,  si për një agim të kthjelltësisë brenda tmerrit të asaj “ka”, për çastin kur dielli ngritet, ku gjërat duken për vetveten, ku ato nuk barten nga ajo “ka”, por e përsundojnë atë. A nuk thuhet se tabela është, se  gjërat janë? Atëherë qeniesimi lidhet për ekzistusen, dhe tanimë uni përsundon aty qeniet ekzistuse që i posedon. Flisja kështu për “hipostazën” e qenieve ekzistuse, do të thotë për kalimin që shkon prej qeniesimit kah një diçka, prej gjendjes së foljes kah gjendja e sendit. Qeniesimi që shtrohet, mendoja, është “i shpëtuar”. Në fakt, kjo ide nuk ishte veçse një etap e parë. Sepse uni që ekziston është i ngarkuar nga të gjithë ato qenie ekzistuse që i përsundon. Ngarkimi i ekzistencës ishte trajta që merrte për mua “Brenga” e famshme heideggeriane.

Prej këtu del një lëvizje krejtësisht tjetër: për të dalë nga ajo “ka” duhet jo të shtrohesh (se poser), por të çshtrohesh (se déposer); të bësh një akt të çshtrimit, në kuptimin kur flitet për abdikimin e mbretërve. Ky abdikim i sovranitetit nga uni është relacion shoqëror me tjetrin, relacioni ç’-inter-esuar (dés-inter-essée). Unë e shkruaj në tri fjalë për ta nënvizuar daljen nga qeniesimi që ajo e shpreh.

Kam mosbesim ndaj fjalës “dashuri” që është prishur, por përgjegjësia për tjetrin, qeniesimi-për-tjetrin, më është dukur që atëherë se e ndal zhurmërinë anonime e të pakuptimtë të qeniesimit. Brenda trajtës së një relacioni të tillë më është paraqitur çlirim nga ajo “ka”. Qëkurse kjo m’u imponua dhe u qartësua në frymën time, unë nuk kam folur fare më në librat e mi për vetë atë “ka”. Mirëpo, hija e asaj “ka”, dhe pakuptimësisë, m’u duk ende e domosdoshme si vetë sprova e çinteresimit (dés-intér-essement).

Comments are closed.

Navigate