Emanuel Levinas: Etika dhe Pafundësia

Emanuel Lévinas: “ETIKA DHE PAFUNDSIA
Dialogje me Philippe Nemo
Përkthyer nga: Muhamedin Kullashi

Heideggeri

Nemo: Kur erdhët në Fribourg për të ndjekur ligjëratat e Husserlit, ju zbuluat aty një filozof që nuk e njihnit më parë, por që do të ketë një rëndësi vendimtare në elaborimin e mendimit tuaj: Martin Heideggerin.

Lèvinas: Zbulova, në të vërtetë, “Sein und Zeit”(Shqip: Qensimi dhe koha), që e lexonin rreth meje. Shumë herët pata një admirim të madh për këtë libër. Ky është njëri nga librat më të bukur të historisë së filozofis – po e them këtë pas shumë vjetësh persitatje. Njëri nga më të bukurit mes katër a pesë librash të tjerë…

Nemo: Cilët?

Lèvinas: Bie fjala “Fedri” i Platonit, “Kritika e arsyes së pastër” e Kantit, “Fenomenologjia e frymës” e Hegelit; po ashtu edhe “Eseu mbi të dhënat e drejtëpërdrejta të vetëdijes” i Bergsonit. Admirimi im për Heideggerin është sidomos një admirim për “Sein und Zeit”. Orvatem ende të përkujtoj atmosferën e atyre leximeve ku viti 1933 ishte ende i paimagjinushëm. Rëndom flitet për fjalën të jesh (être) si t’ishte një emër, sadoqë ajo është folje e mirëfilltë. Në frëngjisht thuhet l’être(Shqip: qensimi), apo një qenie (être). Me Heideggerin, u zgjua në fjalën qeniesim karakteri i saj foljor, ajo që në të është ngjarje, ajo që “ndodh” brenda qeniesimit. Thuajse gjërat dhe gjithçka që është “çojnë një ritëm qeniesimi”, ose thuajse “bëjnë një punë qeniesim”. Pikërisht këtë tingëllim foljor na e ka mësuar Heideggeri. Ky riedukim i veshit tonë është i paharrueshëm, sadoqë kjo mund të duket banale sot. Kësisoj, filozofia ishte – madje edhe kur ishte e vetëdijshme për këtë – një përpjekje për t’iu përgjigjur pytjes mbi domethënien e qeniesimit, si folje. Përderisa Husserli propozonte ende – ose dukej se propozonte – një program trashadental për filozofinë, Heideggerie përkufizonte qartazi filozofinë në raport ndaj mënyrave të tjera të njohjes si “ontologji fundamentale”.

Nemo: Ç’është ontologjia në këtë kontekst?

Lêvinas: Është kjo pikërisht të kuptuarit e foljes “qeniesim” (Shqip: me qenë). Ontologjia do të duhej të dallohej nga të gjithë disiplinat tjera që gjurmojnë atë që është, qeniet, do të thotë “ato që janë” (“les étans”), natyrën e tyre, raportet e tyre – duke harruar se kur folën për këto qenie ato kishin nënkuptuar tashmë kuptimin e fjalës qeniesim, pa pasë shpjeguar. Ato disiplina nuk brengosen për një shpjegim të tillë.

Nemo: Sein und Zeit doli më 1927: a ishte kjo mënyrë e të paraqiturit të detyrës së filozofisë një risi absolute asokohe?

Lévinas: Kjo është, sidoqoftë, përshtypja që kam ruajtur për të. Sigurisht, në historinë e filozofisë ndodh që më vonë të rizbulohen tendencat që retrospektivisht dukej se paralajmëronin risitë e mëdha të të sotmes; mirëpo, këto kishin të bëjnë së paku me tematizimin më parë. Tematizim ky që kërkon gjenialitet dhe ofron një ligjërim të ri. Puna që e kisha bërë atëherë mbi “teorinë e intuitës” te Husserli ka qenë e ndikuar kështu nga Sein und Zeit, në atë masë sa që kërkoja ta paraqes Husserli si ta kishte hetuar problemin ontologjik të qeniesimit, më shumë çështjen e statusit se sa atë të esencës së qenieve. Analizat fenomenologjike, siç thosha, duke kërkuar ndërtimin e realitetit për vetëdije nuk i kushtohet aq një kërkim të kushteve transedentale, në kuptimin idealit të termit, se persitatjes për domethënien e qeniesimit të qenieve brenda fushave të ndryshme të njohjes. Në analizat e ankthit, të brengës, të qeniesimit-për-vdekje në veprën Sein und Zeit, kemi të bëjmë me një ushtrim sovran të fenomenologjisë. Ky ushtrim është tejet i shkëlqyer dhe bindës. Ai synon të përshkruaj qeniesimin apo të ekzistuarit e njeriut – jo natyrën e tij. Ajo që u quajt ekstencializëm ka qenë, sigurisht, e përcaktuar nga Sein und Zeit. Heideggerit nuk i pëlqente t’ia jepnin librit të tij këtë domethënie ekzistencialiste; ekzistenca njerëzore i interesonte si “vend” i ontologjisë fundamentale; mirëpo, analiza e ekzistencës që u bë në këtë libër ka shënuar dhe përcaktuar analizat që më vonë u quajtën “ekzistencialiste”.

Nemo: Çka ju ka rënë në sy veçanarisht në metodën fenomenologjike të Heideggerit?

Lévinas: Qëllimësia (intencionaliteti) që e përshkon vetë të ekzistuarit dhe tërë një varg të “gjendjeve shpirtërore”, të cilat para fenomenologjisë hedeggeriane merreshin si të “verbëra” si përmbajtje të veçanta; faqet mbi afektivitetin, mbi Befindlichkeit dhe, bie fjala, mbi ankthin: për studimin e rëndomtë ankthi del si një lëvizje afektive pa shkak apo, më saktësisht, si “pa objekt”; ndërkaq, pikërisht ky fakt i të qenit pa objekt tregohet, brenda analizës heideggeriane, si vërtet domethënës. Ankthi do të ishte qasje e mirëfilltë dhe gjegjëse ndaj hiçit, i cili do të mund t’u dukej filozofëve si një nocion i derivuar, rezultat i një mohimi, e ndoshta si te Bergsoni, iluzor. Sipas Heideggerit, nuk mund “të hysh” në asgjë nëpërmjet një vargu ecurish teorike, por, përmes ankthit, në saje të një hyrjeje të drejtpërdrejtë dhe të pareduktushme. Vetë ekzistenca, sikurse nga rrjedhoja e një qëllimësie, është e përshkruar nga një kuptim, nga kuptimi ontologjik burimor i hiçit. Ai nuk del nga ajo që mund të dimë për fatin e njeriut, apo për shkaqet e tij, apo për qëllimet e tij; ekzistenca e vetë ngjarjes së ekzistencës shenjon, përmes ankthit, hiçin, thuajse folja të ekzistosh të kishte një plotës të drejtë. Sein und Zeit ka mbetur si vetë modeli i ontologjisë. Nocionet heideggeriane të fundësisë (finitude), të qeniesimit-këtu, të qeniesimit-në-vdekje, etj., mbeten themelore. Madje edhe po të lirohemi nga rreptësitë sistematike të këtij mendimi, mbesin të shënuar nga vetë stili i analizave të Sein und Zeit-it, nga “pikat kyçe” të cilave u referohet “analitika ekzistenciale”. E di se homazhi që po ia bëj Sein und Zeit-it do t’u duket i zbehtë nxënësve entuziastë të filozofit të madh. Por, mendoj se vepra e mëvonshme e Heideggerit, që nuk ka shkaktuar tek unë një mbresë të ngjajshme, mbetet e vlefshme në saje të Seiin und Zeit-it. Jo pse, siç mund ta merreni me mend, ajo është e parëndësishme, por se ajo është shumë më pak bindëse. Nuk po e them këtë për shkak të angazhimeve politike që Heideggeri i morri disa vite pas Sein und Zeit-it sadoqë kurrë nuk i kam harruar këto angazhime, dhe megjithëse Heideggeri kurrë nuk është shfajësuar nga sytë e mi për shkak të pjesëmarrjes se tij në nacional-socializëm.

Nemo: Me çka ju dëshpëron pjesa e dytëe veprës heideggeriane?

Lévinas: Ndoshta për shkak të zhdukjes brenda saj të fenomenologjisë së mirëfilltë; për shkak se në analizat e saj fillon ta zërë vendin e parë ekzegjeza e poezisë së Hölderit dhe etimologjitë. Natyrisht, e di se etimologjitë në mendimin e tij nuk janë të rastit; për të, ligjërimi mbart një urti që duhet të sqarohet. Por, kjo mënyrë e të menduarit më duket shumë më pak e zotërushme se ajo që e gjejmë në Sein und Zeit – libër në të cilin, ç’është e vërteta, ka etimologji, por ato janë të dorës së dytë dhe vetëm sa plotësojnë atë që është tejet e fortë në analizën e mirëfilltë dhe në fenomenologjinë e ekzistencës.

Nemo: Për ju, ligjërimi nuk ka këtë rëndësi burimore?

Lévinas: Në faktë, për mua, e thëna (le dit) nuk ka aq peshë sa vetë të thuhet (le dire). Kjo ka për mua më pak rëndësi për informacionet që përmban se sa për faktin se i drejtohet një bashkëbiseduesi. Mirëpo, ne do të flasim sërish për këtë. Përkundër këtyre rezervave, mendoj se njeriu i cili në shekullin XX i përvishet të filozofuarit nuk mund të mos ketë kaluar përmes filozofisë së Heideggerit, qoftë edhe për të dal prej saj. Ky mendim është një ngjarje e madhe e shekullit tonë. Të filozofosh pa Heideggerin do t’ishte një lloj “naiviteti” në kuptimin husserlian të termit: për Husserlin ka dije të respektushme e të sigurta , siç janë dijet shkencore, por që janë “naive” në atë masë sa, të absorbuarit nga objekti, ato injorojnë çështjen e statusit të objektivitetit të tij.

Nemo: A do të thoshit për Heideggerin atë që Sartri e pati thënë për marksizmin: se ai është horizont i patejkalueshëm i kohës sonë?

Lévinas: Ka shumë gjëra të cilat nuk mund t’ia fal as Marxit… Sa i takon Heideggerit, në fakt, s’bën të injorohet ontologjia fundamentale dhe problematika e saj.

Nemo: Është megjithatë, një skolastik heideggeriane sot…

Lévinas: …që i shikon peripecitë e rrugëtimit si arritjet më të larta të mendimit. Duhet të theksoj një kontribut tjetër thelbësor të mendimit të Heideggerit; një mënyrë e re e të lexuarit të historisë së filozofisë. Hegeli kishte shpëtuar tashmë filozofët e së kaluarës nga anarkizmi i tyre. Por, ata hynin brenda “mendimit absolut” si momente, apo si etapa për t’i kapërcyer: ata ishin “aufgehoben”, do të thotë vërtet të zhdukur e njëherazi të ruajtur. Te Heideggeri gjejmë një mënyrë të re, të drejtpërdrejt, për të dialoguar me filozofët dhe për të kërkuar nga klasikët e mëdhenjë mësime absolotisht aktuale. Filozofi i së kaluarës, nuk çelet përnjëherë ndaj dialogut; për ta bërë aktual mendimin e tij, duhet kryer një punë të tërë interpretimi. Por, në këtë hermeneutikë nuk përdoren vjetërsirat; e pamendushmja shëndrrohet në të mendushmen dhe në të thuhet.

Comments are closed.

Navigate