Kanti dhe ‘kthesa kopernikane’ në filozofi

Metafizika, si disiplinë filozofike, përbën çështjen më të rëndësishme dhe më të trajtuar në filozofi, që nga antikiteti e deri më sot, në debatet bashkëkohore. Tematikat që ngërthen në vete si ajo për njeriun, zotin, botën, substancën, shpirtin dhe natyrën – që u problematizuan, fillimisht, në botën greke – edhe sot e kësaj dite janë pjesë e debateve të pafundme mes mendimtarëve dhe shkollave të ndryshme.

Nëse metafizika pararendëse (tradicionale) ishte hulumtim mbi shkaqet e para, ku nocioni qendror ishte “të qenit”, me Kantin, sipas Martin Heidegger, metafizika dhe problemet me të cilat ajo merret, do t’i kthehen subjektit. Ajo që e dallon Kantin nga hulumtimi tradicional dhe dogmatik mbi metafizikën është jo njohja e esencës se gjërave, por a është në të vërtetë e mundur kjo njohje dhe cilat janë aftësitë e subjektit në këtë proces. Pikërisht në këtë pikë qëndron edhe ajo që njihet si kthesa kopernikane, e që ndërlidhet me filozofinë e njërit prej filozofëve më të mëdhenj në historinë e filozofisë, Immanuel Kant.

Këtë kritikë ndaj metafizikës tradicionale dhe asaj dogmatike Kanti e zhvillon në veprën e tij kryesore “Kritika e Mendjes së Kulluar”. Kjo vepër përbën një hulumtim të thellë sistemor mbi mundësitë dhe kufijtë e subjektit në procesin e tij të te njohurit mbi objektet, botën dhe idetë spekulative të mendjes së pastër.

Qysh në hyrje të kësaj vepre Kanti thekson përpjekjen e tij për krijimin e një metafizike si shkencë, qëllimi i së cilës do të ishte të përcaktonte mundësitë njohëse të subjektit. Sepse, siç potencon ai, është në natyrën e mendjes që të shtroj pyetje që kapërcejnë çdo përvojë njerëzore. Ky kapërcim i mendjes, në fakt, është kalimi i saj (mendjes) në spekulacion, ku shtrohen pyetjet mbi zotin, pavdekshmërinë e shpirtit dhe lirinë. Në parathënie të Kritikes, Kanti thotë:

“Mendja njerëzore ka një fat të çuditshëm në një lloj të njohjes së saj: atë (mendjen) e shqetësojnë ato çështje, për të cilat nuk mund të bëhet e shurdhër, sepse këto ia parashtron vetë natyra e saj, por, të cilat ajo, megjithëkëtë, nuk mund t’i zgjidhë, ngase këto çështje kapërcejnë çdo fuqi të mendjes njerëzore”.

Këtu e ka fjalën për zotin, lirinë dhe pavdekshmërinë e shpirtit. Në fillim metafizika ishte dogmatike sepse qasja e saj në zgjidhjen e këtyre problemeve ishte me një vetëbesim të paarsyeshëm dhe pa një shqyrtim paraprak të aftësisë apo të paaftësisë së mendjes për një ndërmarrje të tillë.

Para se të japim përgjigje mbi këto ide, Kanti mendon se ne duhet të reflektojmë mbi mundësitë tona për t’i njohur ato. Çështja kryesore që shtrohet në parathënie të Kritikes është: ç‘munden  dhe sa mundet arsyeja dhe mendja të njohin pavarësisht nga çdo përvojë e jo si është e mundur vetë fuqia e të menduarit? Kanti vjen në përfundim që filozofisë i nevojitet një shkencë, e cila përcakton mundësinë, kufijtë dhe vëllimin e të gjitha njohjeve apriori. Kjo shkencë është metafizika transcendentale.

Sa i përket metafizikës pararendëse, në parathënie të Kritikës, shkruan:

“Ka ekzistuar një kohë, kur metafizika quhej mbretëreshë e të gjitha shkencave dhe, nëse dashja merret si vepër, atëherë ajo, për arsye të rëndësisë se jashtëzakonshme të çështjeve me të cilat merret, gjithsesi e ka merituar këtë emër nderi. Sot është moderne të tregosh ndaj saj çdo përbuzje, për ç’arsye kjo plakë e arratisur dhe e vetmuar ankohet si Hekuba: nuk ka shumë kohë kur isha më e fuqishmja dhe sundimtare me ndihmën e shumë dhëndurëve dhe shumë fëmijëve – tash me arratisën jashtë atdheut dhe kështu të pafuqishme më dëbojnë më tutje”.

Kanti e mendon metafizikën si njohjen e pastër racionale të te qenit (si ajo e përgjithshmja në qenien si qenie). Të Kanti gjithmonë shtrohet pyetja mbi njohjen si raport ndaj të qenit: të ai metafizika nuk është metafizikë sepse nocioni qendror është “të qenët”, por sepse nocioni qendror është “njohja e të qenit”. Pikërisht në këtë pikë qendrore, Kanti do të tentoj të bëjë dekonstruktimin në raport me hulumtimin tradicional, duke pasur parasysh se metafizika tradicionale (metafizika e shkaqeve të para) nuk ka pyetur mbi mundësitë e njohjes ose mbi fuqinë e mendjes para dhe të pavarur nga çdo njohje. Nga çdo metafizikë tradicionale, metafizika transcendentale dallohet për nga esenca e filozofisë transcendentale, do të thotë për nga sistemi i koncepteve a priori në raport me objektet e njohjes. Metafizika transcendentale në këtë kontekst paraqet një sistem të koncepteve të njohjes, e cila (njohja) nuk pyet mbi objektet e njohjes, por mbi mundësinë e njohjes para çdo njohjeje, respektivisht mbi konceptet a priori.

Gillez Delleuze mendon se metafizika transcendentale e Kant-it konsiston në atë që ai e quan “përmbysja e parimit të adekuacionit, apo harmonisë mes subjektit dhe objektit”, që ishte alfa dhe omega e filozofisë tradicionale dhe asaj dogmatike. Në racionalizmin dogmatik, teoria e njohjes themelohej mbi idenë e korrespodencës mes subjektit dhe objektit, e përshtatjes mes rendit të ideve dhe rendit të gjërave. “Ideja themelore e asaj çka Kanti e quan “revolucioni kopernikan” qëndron në zëvendësimin e idesë së një harmonie të paravendosur mes subjektit dhe objektit (përshtatje qëllimore) me parimin e nënshtrimit të domosdoshëm të objektit ndaj subjektit”. Subjekti transcendental kantian shkatërron çdo harmoni të paravendosur mes subjektit dhe objektit, në pamundësi për ta njohur atë. Nga kjo, subjekti do t’i kthehet vetes, shqyrtimit të mundësive të tij njohëse, përcaktimit të kufijve të tij dhe reflektimit mbi veten. Racionalizmi dogmatik, veçanërisht kartezianizmi, shpërfaqte idenë një harmonie mes subjektit dhe objektit dhe zotit si instanca supreme që e paravendos këtë harmoni. Të Kanti është e kundërta: në nënshtrimin e objektit ndaj subjektit, duhet të kuptohen edhe konceptet si hapësira, koha dhe kategoritë.

Njëri prej interpreteve kryesor të Kant-it, Wilhelm Windelband shkruan se ajo që njihet si kthesa kopernikane konsiston pikërisht në përmbysjen e kësaj qasje, e cila pranon raportin mes subjektit dhe objektit, e që është e lidhur përgjithësisht me filozofinë tradicionale, veçanërisht me racionalizmin dogmatik. Në fakt, teoria greke e njohjes, objektet i supozon si të dhëna pavarësisht të menduarit, duke i konsideruar kështu proceset intelektuale krejtësisht të varura nga objektet e botës se jashtme. Me Kantin, sipas Windelband, ndodhë e kundërta:

“Kanti zbulon se objektet e të menduarit nuk janë asgjë tjetër pos prodhim i vetë të menduarit. Ky spontanitet i të menduarit përbënë parimin kryesor të idealizmit të tij transcendental”.

Ndërkohë, rrënimin e metafizikës pararendëse, e cila bazohej në idenë e korrespodencës mes subjektit dhe objektit dhe zotit si instanca supreme që e mundëson këtë harmoni, Kanti e bazon në aplikimin e metodës se tij kritike. Objekt i kritikës se tij është mendja, e cila në metafizikën tradicionale dhe atë racionaliste, arrinte deri tek njohja edhe e zotit. Siç thotë Windelband metoda kritike e Kantit, para së gjithash, i “kërkon mendjes ta kritikojë vetveten, t’i përcaktojë limitet e saj dhe, mëpastaj, të hartojë rregulla të cilave do t’u përmbahet”.

Në këtë mënyrë, filozofia e tij, e njohur si filozofi transcendentale, nuk do të synojë njohjen për objektet dhe idetë spekulative të mendjes, siç bëri para tij metafizika tradicionale dhe dogmatike. Përpjekja e Kantit është themelimi i metafizikës si shkencë, përkatësisht vënia e kufijve në procesin e të njohurit. Pyetja mbi mundësinë e metafizikës si shkencë, sipas Kantit, është një hulumtim i vazhdueshëm ontologjik mbi kufijtë e njohjes, dhe njëkohësisht mbi kufijtë e të menduarit brenda të cilit ndodhë procesualiteti i njohjes.

Ndërkaq, rishikimi i mundësisë së themelimit të metafizikës si shkencë bazohet në dallimet në mes të koncepteve: transcendente (tejkalim) dhe transcendentale  (hulumtim të aprioritetit të objekteve të njohjes), a priori (para përvojës) dhe a posteriori (nga përvoja), analitike dhe sintetike, phenomena dhe noumena.

Transcendente është diçka që kapërcen kufijtë e vetëdijes dhe që, si i tillë, nuk varet nga ajo (vetëdija), e as nuk mund të njihet. Në filozofinë e Kantit, ky koncept është diçka që qenieson jashtë dhe matanë çdo përvoje të mundshme dhe që nuk mund të njihet (Zoti, bota, tërësia, etj.) Me tej, sipas Kantit, transcendente janë edhe ato koncepte, parime apo propozicione të mendjes se kulluar, të cilat kapërcejnë çdo kufi të çdo përvoje të brendshme dhe kështu bien në kundërshti me vetveten (antinomitë) dhe shkaktojnë dukje. Objekt njohjeje, në vende të objekteve jashtë subjektit, do të bëhet vet njohja mbi këto objekte; mundësitë dhe kufijtë e mendjes në procesin e saj të te njohurit.

Kanti këtë e bënë të qartë që në parathënie kur e shpjegon domethënien e konceptit “transcendentale” në filozofinë e tij:

Transcendentale unë e quaj çdo njohje që nuk ka të bëjë me gjësendet, por me njohjen tonë të gjësendeve nëse kjo është e mundshme apriori”.

Në fakt, këtu vendoset kthesa teorike e metafizikës apo siç njihet kthesa kopernikane: filozofia transcendentale është sistem i koncepteve të njohjes transcendentale, sistem i një shkence të themeluar mbi bazën e metafizikës, ose shkenca e cila pretendon të jetë metafizika. Prandaj, pozicioni në teorinë e njohjes të Kanti njihet si idealizëm transcendental, kurse metafizika si metafizikë transcendentale.

Vepra “Kritika e Mendjes se Kulluar” është hulumtim strukturor dhe skematik mbi çështjen ndoshta me të rëndësishme në filozofinë e tij: aprioristika; pra për mundësitë e subjektit, që në procesin e tij të te njohurit, të njohë pavarësisht çdo përvoje, që në të te gjenden ato parime apriori që janë universale dhe në domosdonë e tyre. Kanti dallon njohjen apriori, apo njohjen që nuk bazohet në përvojë dhe njohjen aposteriori, e cila vjen pas përvojës. Ai thotë:

“Përvoja vërtet na tregon se çfarë është diçka, por jo edhe se ajo doemos duhet të jetë çfarë është dhe asesi ndryshe. Pikërisht për këtë arsye ajo nuk na jep të përgjithshmen e vërtetë; prandaj, ajo mendjen tonë, e cila aq shumë lakmon për një njohje të këtij lloji, më shumë e ngacmon se që e kënaqë. Njohjet e këtilla të përgjithshme, të cilat njëkohësisht tregojnë se kanë karakter të një domosdoje të brendshme, pavarësisht nga përvoja, patjetër duhet, të jenë në vetveten e tyre të qarta e të sigurta. Për këtë arsye këto quhen njohje apriori. Nga ana tjetër ajo që është marrë vetëm nga përvoja, njihet vetëm a posteriori apo në mënyrë empirike”.

Megjithatë duhet qartësuar se kur Kanti flet për njohjen apriori kjo në asnjë mënyrë nuk ka të bëjë me idetë e lindura, siç pretendojnë racionalistet (Descartes). Ai flet për njohjen apriori vetëm në raport me një përvojë të caktuar. Këtë keqkuptim që i bëhet Kantit e vëren mirë Frederick Copleston tek vepra “Historia e filozofisë:

“Duhet të jemi të kujdesshëm që të mos nxjerrim konkluzionin se me këtë Kanti është duke menduar për idetë e lindura, që supozohet të jenë prezentë në mendjen njerëzore para çdo përvoje. Njohja e kulluar apriori nuk do të thotë njohje që është në mënyrë eksplicite prezente në mendje para se ajo të këtë filluar të ndeshet me përvojën, ndonëse nuk është as njohje që derivon prej përvojës”.

Prandaj kthesa kopernikane assesi nuk e mbështet idenë se realiteti mund të reduktohet tek mendja njerëzore dhe idetë e saj. Kanti nuk është duke thënë se mendja i krijon gjërat, por ajo që ai pretendon është se ne nuk mund t’i njohim ato dhe se ato nuk mund të jenë objekt i njohjes për ne. Këtu qëndron dallimi i tij me Fichte-n, idealizmi subjektiv i të cilit e sheh realitetin objektiv si prodhim të vetëdijes (Unit). Kanti, në anën tjetër, mendon se ajo që mund të njihet janë vetëm fenomenet, gjërat ashtu siç na shfaqen, por mendja e ka të pamundur t’i njoh gjërat ashtu siç janë në vetvete. Njohja të Kanti ndodhë vetëm kur ndërveprojnë shqisat dhe arsyeja. Derisa racionalistet në krye me Dekartin përjashtonin krejtësisht shqisat në procesin e të njohurit, duke e vendosur mendjen në qendër të çdo njohjeje, madje deri të njohja edhe e zotit.

Ndërsa të Kanti flasim për tri nivele të njohjes: shqisësia, arsyeja (verstand) dhe mendja (Vernunft). Në të tri këto nivele subjekti transcendental operon më forma apriori: në nivelin e shqisave dy format apriori janë hapësira dhe koha; në arsye janë kategoritë; kurse në mendje parimet universale në domosdonë e tyre. Përmes shqisave objektet e botës se jashtme, thotë Kanti, na bëhen të dhëna, kurse me anë të arsyes ato merren me mend. Prandaj njohja më e sigurt në teorinë e njohjes të Kanti është në nivelin e arsyes, e cila në çdo rast është e kufizuar me përvojën. Me këtë Kanti nuk e mohon tërësisht empirizmin kur thotë “e tërë njohja jonë fillon me përvojën, por nuk buron nga ajo”, e as racionalizmin, i cili përjashton krejtësisht përvojën nga procesi i të njohurit.

Roli i arsyes, përmes kategorive si forma apriori të saj, është sintetizimi i materialit të marrë nga përvoja e jashtme, duke e përpunuar brenda-për-brenda subjektit dhe, të njëjtin, e nxjerrë mëpastaj në formë ligjesh prej andej nga edhe e ka marrë. Në këtë pikë realisht konsiston edhe ajo që njihet si kthesa kopernikane: metafizika tradicionale dhe ajo racionaliste bazohej në një harmoni të paravendosur mes subjektit dhe objektit dhe njohja ishte e drejtuar drejt objekteve. Metafizika transcendentale e Kantit, në anën tjetër, njohjen do ta orientojë tash jo ndaj objekteve, por kundrejt vet kësaj njohjeje, e cila nga pararendësit e Kantit nuk vihej fare në dyshim. Racionalizmi (Descartes) dhe empirizmi (Berkeley) e reduktuan njohjen në vetëm njërën aftësi apo tjetrën, duke bërë që të dyja, pa përjashtim, të rrëshqasin në dogmatizëm.

Pikërisht këtë dogmatizëm Kanti përpiqet ta përgënjeshtrojë tek analitika transcendentale, ku të parin e quan “idealizmi problematik i Dekartit”, i cili “si të padyshimtë e shpall vetëm një pohim empirik, pohimin: unë jam; dhe “idealizmin dogmatik të Berklit”, sipas të cilit “hapësira me të gjitha ato gjësende, me të cilat ajo është e lidhur si kusht i tyre i pandashëm, është e pamundshme si diçka më vete”.

Sipas idealizmit dogmatik, që i atribuohet Berkeley-t, hapësira, së bashku me të gjitha objektet në të, është e pamundur, kështu që objektet në hapësirë janë thjesht produkt i imagjinatës. Kanti mendon se të dy pararendësit e tij, që përfaqësonin dy drejtime filozofike në antagonizëm me njëri-tjetrin, kishin rënë në dogmatizëm. Në njërën anë cogitoja karteziane e cila bëhet instanca supreme në procesin e të njohurit, duke transcenduar çdo përvojë në njohjen e botës se jashtme dhe skepticizmi berklian që përjashton çdo mundësi të njohjes se botës se jashtme, në anën tjetër.

Për Kantin, realiteti objektiv nuk lind vetëm nga vetëdija, siç mendonte pasardhësi i tij Fichte, e as nga bota e jashtme si e vetme (Locke): porse njohja prodhohet vetëm nga ndërveprimi mes këtyre dyjave. Ndërkohë pozicioni i Fichtes në epistemologji është idealizmi subjektiv pasi Uni (vetëdija) të ai është instanca që e prodhon tërë realitetin objektiv. Me këtë Fichte e përjashton objektin e jashtëm drejt të cilit, siç thonin greket, subjekti synon njohjen; i gjithë realiteti objektiv është prodhim i vetëdijes. Rrjedhimisht objekti këtu nuk na është i dhënë në vetëdije përmes shqisave, sikurse të Kanti, por është produkt i saj. Ndryshe Kanti nuk e mohon ekzistencën e botës noumenale, veçse mendon se ajo nuk mund të njihet, ndërsa si garanci për ekzistencën e noumenes e merr botën e fenomeneve. Mund të njihet vetëm bota fenomenale, gjërat ashtu siç na shfaqen, por kurrsesi gjërat siç janë në vetvete. Dallimi mes të dyve, pra, qëndron në pranimin e noumenes (gjerave në vete) si prodhim i Unit-vetëdijes (Fichte) dhe noumenes si realitet jashtë subjektit, të cilin ky i fundit nuk mund ta njeh (Kant).

Kjo përpjekje e Kantit për ta pajtuar dogmatizmin kartezian dhe skepticizmin berklian, sipas profesorit Daniel Bonevac, shprehet përmes dallimit mes botës së dukshme – botës phenomenale – dhe botës se gjërave në vetvete – botës noumenale. E para është në esencë shqisore dhe mendja njerëzore mund ta njoh natyrën e saj, derisa bota noumenale, në të kundërtën, qëndron përtej mundësive tona njohëse. Sipas Bonevac, të dyja drejtimet kanë të drejtë nga këndvështrimi i filozofisë se tyre; dogmatizmi racionalist ka të drejtë në mundësinë e njohjes se botës se jashtme, sikurse, po aq të drejtë ka edhe skepticizmi berklian kur argumenton rreth kufizimeve në mundësinë e njohjes se saj.

“Por të dyja drejtimet, megjithatë, keqkuptuan statusin e objektit të eksperiencës, duke i marrë për gjëra në vetvete, ato të cilat vetëm na shfaqen si të tilla. Bota fenomenale është shqisore dhe mund të njihet, por jo edhe bota noumenale”.

Si pasojë, dogmatizmi është i pashmangshëm nëse hapësira, koha dhe kategoritë konsiderohen veti, të cila duhet t’iu përkasin sendeve në vete (noumena) përderisa dihet se të Kanti që të tria këto janë veti të subjektit.

Noumena sipas Kantit janë fillimisht objekte transcendente, një lloj i koncepteve kufitare të përvojës, të cilat nuk janë të dhënë në mënyrë të drejtpërdrejtë në përvojë si phenomena. Gjëja në vete, pra, është noumenon; është e pavarur nga vetëdija, në anën tjetër të fenomenales, që nuk do të thotë që gjërat jashtë neve nuk ekzistojnë, porse ato që nuk mund të njihen sepse me transcendencën e tyre tejkalojnë kufijtë e përvojës. Kanti pranon se gjërat në vete ekzistojnë, por nuk mund të njihen. Ndërkohë, si garanci për ekzistencën e noumenonit është fenomena, apo bota e shfaqjeve.

Prandaj, fakti se metafizika deri më tani ka mbetur në një gjendje të luhatshme dhe të pasigurt, Kanti këtë ia atribuon asaj se më parë askujt as që i ka rënë në mend ky problem, e ndoshta, për me tepër, as dallimi ndërmjet gjykimeve analitike dhe sintetike. Gjykime analitike janë ato gjykime, në të cilat lidhja e predikatit me subjektin merret me mend me anë të identitetit, kurse gjykimet, në të cilat kjo lidhje merret me mend pa identitetin duhet të quhen gjykime sintetike. Gjykimet analitike ndryshe quhen edhe gjykime shpjeguese, sepse me predikatin e tyre nuk i shtojnë asgjë konceptit të subjektit, por vetëm me anë të zbërthimit e ndajnë atë në koncepte përbërëse, të cilët që më parë janë marrë me mend, kurse gjykimet sintetike mund të quhen gjykime zgjeruese, sepse i shtojnë konceptit të subjektit një predikat, i cili nuk merrej me mend, dhe i cili nuk do të mund të gjendej me asnjë zbërthim të tij. “Me fjalë të tjera, me gjykime analitike njohja jonë aspak nuk zgjerohet, por vetëm zbërthehet koncepti që kemi dhe, prandaj, na bëhet më i qartë. Tek gjykimet sintetike ndodhë e kundërta: këtu kemi edhe predikatin që i shtohet subjektit”.

Shkruajti: Agon Sinanaj

 

Comments are closed.

Navigate