Metafizika e ankthit

Ese filozofiko-psikologjik
Autor: Nazim Mahmuti

(Një shkrim që ka rrjedhë si pasojë e një monologu me vetën)

Nga vetë titulli i shkrimit, ndoshta mund të kemi një ndjenjë habie për faktin se termat ‘metafizikë’ dhe ‘ankth’ na asocojnë me dy fusha krejtësisht të ndryshme për nga sfondi dhe objekti i tyre i studimit, sidomos në epokën tonë moderne. Kështu që, me siguri pyesim vetën se çka në të vërtet janë këto dy koncepte (fusha) dhe si ndërlidhën këto koncepte ndërmjet veti. Pra, metafizika si objekt studimi i filozofisë, dhe ankthi si objekt studimi i psikologjisë. Kësisojë, konsiderojë se fillimisht është e udhës të bëjmë një shtjellim të këtyre termave, tek pastaj për të vazhduar me shtjellimin e temës në përgjithësi.

Fjala metafizikë është bërë një fjalë e huaj për epokën tonë, madje shpesh na asocon me diçka të vjetër, diçka të dal mode, e bile edhe me diçka që ka të bëjë me bestytni. Për më tepër, edhe pse është dispilinë e filozofisë, ajo përdoret në një kuptim të zakonshëm edhe ndër filozofë. Zakonisht metafizika kuptohet si “meta-përtej” dhe ” physics- natyrë” , pra që ka të bëjë me diqka përtej fizikës. Ç’është e vërteta, në kuptim e saj burimor, metafizika është kuptuar si “shkenca e parë”, “shkenca e parimeve të para” , pra ajo çka është përtej fizikës në kuptimin që i paraprin fizikës, e jo që vjen pas fizikës. Në një kuptim më të thellë, merret me vetë ekzistencën apo “ekzistuesin si ekzistues” ( to on he on) qe e gjejmë tek Aristoteli, apo si “ Qenia e qenieve” që e gjejmë tek Parmeneidi, e së fundi edhe tek Hajdegeri.

Atëherë, nëse e marrim si të vërtetë këtë përkufizim, mund të themi se, Qenia në vetëvete është realiteti i vetëm ekzistues, realiteti pa të cilin asgjë nuk do të mund të ekzistonte, dhe gjithçka tjetër në raport me të është mos-qenie apo hiç. Me fjalë të tjera, mos-qenia është në varësi konstante të Qenies, dhe si e tillë është një llojë “vetë-shpalosje” e Qenies në pasqyrën e mos-qenies. Shprehur simbolikisht, raporti i tyre është si raporti i objektit me hijen e tij.

Së këndejmi, si duket i jemi afruar kuptimit dhe ndërlidhjës së koncepteve të cilat në fillim u duken si të pa ndërlidhur mes veti. Kjo për shkak se, në këtë shkrim fjala ankth do të përdorët si sinonim i mos-qenies të cilën e shtjelluam më lartë, apo si hija kundrejt objektit. Për ta shkoçitur më tej, këtu fjalën ankth nuk duhet ta kuptojmë në kuptimin e zakonshëm të fjalës, të reduktueshëm tek frika ndaj diçkaje apo ndonjë objekti siç përdoret në psikologjinë moderne, por si gjendje “frike” ekzsitenciale, frikë kjo që tek pastaj manifestohet si frikë objektive ndaj objekteve e situatave të caktuara. Pra, këtu me ankth nënkuptohet mos-qenia. Atëherë, pse mos-qenia apo hiçi?

Kjo për shkak se, në kuptimin filozofik ankthi është një llojë “frike” nga e panjohura, nga mos-qenia, nga hija, nga ajo që ende nuk ka ardhë apo nuk është prezente tashmë. Në këtë kuptim, del se ankthi më i madh i njeriut është Koha.

Pse Koha?

Nëse siç thamë më lartë, Qenia është realiteti i vetëm, ajo duhet të jetë e pa-kohë, pra e përjetshme në kuptimin që nuk përkufizohet me kohë-hapsirën. Atëherë, e “kundërta” e Qenies është mos-qenia apo mos prezenca e saj në kuptimin se “futja” e Qenies në kohë nënkupton njëjtën kohë fshehjen dhe shfaqjen e Qenies. Pra, shfaqja e Qenies e mbulon thelbin, dhe thelbi për të mbetur thelb duhet të shfaqet domsodo në dimensionin kohë-hapsirë në mënyrë që të mbetet i fshehur. Por, si ndodh “futja” e Qenies në kohë ? Si takohet përjetësia e kohësia?

Konsideroj se këtu del në pah koncepti Kierkegaardian i “çastit , ku sipas tij çasti është pikë-takimi i të shkuarës me të ardhmën. Pra, çasti është ai që “futet“nga pakohësia në kohësi, ose Qenia vetë-shpaloset në kohësi duke hyrë në raport me botën-mos-qenien. Kjo do të thotë, Qenia është” prania e pranishme” e cila vetë-shpaloset në mos-qenie në çdo çast pa rreshtur se qeni Qenie në kuptimin metafizikë të fjalës. Thënë ndryshe, meqenëse Qenia është prani ajo nuk ka ankth, sepse ankthi është i pranishëm vetëm tek mos-qenia, apo tek “vetë-shpalsoja” ose “zbritja” në dimensionin kohë-hapsirë. Kësodore, mund të pyesim kush ka ankth dhe pse? Përgjigja është: Njeriu!

Nëse na lejohet të flasim në terma hajdegerian, themi se “gjërat tjera” thjesht janë, ato nuk ekzistojnë. Vetëm njeriu ekziston në kuptimin e plotë të fjalës. Kjo kështu, sepse vetëm njeriu ka Vetëdijën për ekzistencën e Qenies së vetë për dallim nga krijesat tjera, dhe këtë Vetëdije e ka pikërisht sepse e “bashkë-ndanë” këtë Vetëdije me Qenien, ngase Qenia njëherësh është edhe Vetëdije. Mirëpo, këtu koncepti Vetëdije nuk duhet të kuptohet në kuptimin e psikologjisë moderne, ku Vetëdija kuptohet si epifenomen i materies, pra diçka që vjen pasi të pësojmë “rënien” tonë. Në terma “metafizikë” Vetëdija është sinonim i Qenies dhe si e tillë i paraprin gjithçkaje. Kështu që, ashtu si Qenia i paraprin mos-qenies-botës apo e “vetë-shpalosë” vetën në mos-qenie, ashtu edhe njeriu i paraprin “gjërave materiale” pikërisht për faktin se njeriu pëson “hedhjen” nga metafizika në fizikë me potencialin e tij apriori, pra Vetëdijen rreth ekzsitencës-Qenies si burim të tij. Poashtu, meqenëse Qenia është e lirë, edhe njeriu e bashkëndan këtë liri, me qëllim që ta shpalosë vetën përmes lirisë dhe zgjedhjeve të tij.

Këtë shpjegim mund ta gjejmë edhe në shkrimet e shenjta në paktin mes Zotit dhe njeriut. Në këtë ngjarje që fillon me “prologun në qiell” mes Zotit dhe njeriut, njeriu i jep besën Zotit se do t’i qëndrojë besnik besës së dhënë edhe pasi të pësojë “rënien” në këtë botë. Nga kjo ngjarje nënkuptohet edhe liria e njeriut, për shkak se besnikëria është e mundur në saje të të poseduarit liri. Pra, përmes kësaj ngjarje na jepet ideja se njeriu në njëfarë kuptimi e ka njohur burimin e tij. Mirëpo, pa u lëshuar shumë në këtë ngjarjë, ajo çka kuptojmë nga kjo ngjarje dhe postulatet tjera ekzistencialiste ëshë se njeriu ka pësuar “rënien” dhe gëzon lirinë, dhe përmes kësaj lirie ai ka detyrë ta “bëjë” vetën pa harruar burimin e tij-Qenien.

Ç’kuptim ka rënia për njeriun?

“Rënia” i referohet faktit që në jemi të hedhur në këtë botë dhe nuk jemi pyetur për këtë gjë. Kur ne pësuam “rëniën” erdhëm në një botë ku na paraprijnë shumë gjëra të përcaktuara si: gjenetika, familja, mjedisi, etj. Poashtu, me“rëniën” individi fiton të drejtën e lirisë së zgjedhjes. Këtë zgjedhje njeriu e gëzon për faktin se është një “UNË “ i vetëdijshëm dhe më i lartë se gjërat tjera të përcaktuara të cilat i paraprijnë para “hedhjes” së tij në këtë botë. Pikërisht idea mbi zgjedhjen është edhe aryse pse individi i “rënë” pashmangshëm ballafaqohet me ankth ekzistencial që vie sipasojë e “rëniës” në botën e mos-qenies, sepse duhet të zgjedh vetë dhe t’i jep kuptim jetës së tij përmes zgjedhjeve në çdo çast.

Lidhur me iden se jemi një “Unë” i vetëdijshëm dhe u paraprijmë të gjitha gjërave të përcaktuara mund ta konstatojmë shumë lehtë. Vetëm imagjinoni rreth trupit tuaj që bëni pothuajse të gjitha punët brenda ditës. Nëse ndodh që neve të na largojnë ndonjë organ të trupit, sensi për vetën përseri është i njejtë. Poashtu, meqenëse “hedhja” i referohet edhe faktit që kemi ardhur në një botë sociale tashmë të krijuar, ne përseri nuk e humbin sensin e vetës edhe pse qysh nga fëmijëria jemi të varuar nga tjerët. Kjo do të thotë që koncepti ynë i “Unë-sisë” tonë nuk është i formuar por është primordial. Por, ajo çka ka rëndësi është që ne të mos pësojmë një ” rënië të dytë”, sepse siç e dijmë rënia fizike na jep dhimbje dhe knaqësi, rënia sociale dashuri dhe vetmi, bota vetjake ankth e vetë-dije mbi vdekjen. Pikërishtë këtu del në pah rëndësia e lirisë së zgjedhjes që shndërrohet si burim ankthi për ne, dhe njejtën kohë është liria jonë që duhet të përdoret për të na shpëtuar nga kjo “rënie e dytë”

Çështja e” rëniës” gjithahtu ka qenë temë diskutimi edhe ndër teoricienët psikanalitikë, sidomos nga Otto Rank, vetëm se në një trajtë paksa më ndryshe. Për Rankun, vetë akti i lindjes është trauma jonë e parë. Ky ankth që përjetojmë gjatë kësaj traume shërben si model për të gjitha ndarjet tjera që do të përjetojmë gjatë jetës si: gjiri, shkolla, puna etj. Në terma psikanalitikë, me rëniën njeriu jeton mes instiktit të jetës dhe instiktit të vdekjes. Instikti i jetës na shtyn të bëhemi individ kompetent e të pavarurë, ndërsa instikti i vdekjes na shtyn të bëhemi pjesë e familjës, komunitetit dhe kuazave ndryshme. Kështu që, për faktin që kemi liri të zgjedhjes ne përjetojmë ankth ngase duhet të zgjedhim ndërmjet këtyre dy poleve. P.sh. frika për jetën manifestohet si frikë nga ndarja dhe vetmia, ndërsa instikti vdekjes si frikë nga zhdukja, nga të qënit askush, etj. Nëse mund ta përkufizojmë më gjerë, ajo çka teoricientët psikanlitikë dhe ekzistencialistë thonë është pothuajse e njëjta gjë, me disa mënyra të të shpjeguari. Pra, për të dyja qasjet, “rënia” sjell lirinë e zgjedhjes dhe bashkë me lirinë edhe ankthin ekzistencial, me të cilin duhet të ballafqohemi në mënyrë që të jetojmë në mënyrë sa më të shëndetshme.

Atëherë, cila është jeta e shëndetshme sipas tyre?

Sipas psikanalizës së Rankut, nëse ne zgjedhim shmangien e këtyre ndarjeve ne kemi zgjedhur të shmangim vetë jetën dhe të zgjedhim vdekjen, e cila manifestohet si frikë nga “shkëputja” e familjes, shoqërisë etj. Rank thotë që ne duhet të gjejmë kurajo të përballojmë ankthet tona duke përqafuar të dyja, jetën dhe vdekjen në mënyrë që të bëhemi individ të shëndoshë.

Ndërsa, sipas ekzistencialistëve, meqenëse ankthi është i pashmangshëm, ne duhet të ballafqohemi me të. Mënyra më e mirë për tu ballafuar është të jetojmë një jetë “autentike”. Të jetosh autentikisht do të thotë të jesh i vetëdijshëm për vetën, rrethanat sociale, si dhe detyrën për të krijuar vetën me një sens vetë-pohimi përmes angazhimit dhe pohimit. Ajo çka është me rëndësi të dallohet ktu është se, angazhimi e pohimi nuk duhet të kuptohen si pjesëmarrje në “botën e rënies”, por si angazhim, shërbim e pohim pa pësuar rënie, sepse në të kundërtën do të jetojmë në mënyrë “jo-autentike”. Jeta “jo-autentike” është të jetoshë i rënë në botën që të ka parapri para ardhjes tënde, dhe kjo botë është pikërisht baza për nje jetë neurotike.

Mirëpo, përtej definimeve dhe ndërlidhjeve të termave, me siguri pyesim vetën se si duhet të realizohet kjo jetë e shëndetshme?

Konsiderojë se duhet të kthehemi përseri tek titulli dhe këto koncepte tashmë t’i vështrojmë si terësi. Pra, metafizika dhe ankthi apo Qenia dhe mos-qenia janë dy koncepte që gërshetohen tek njeriu në çdo çast, ndonëse vetëm njeriu është ai që “zbret” nga një nivel më i lartë i Qenies duke sjell me veti potencialin e tij primordial, dhe në të njejtën kohë ballafaqohet me botën e mos-qenies e cila i paraprin. Atherë, nëse Qenia është burimi e mos-qenia ankthi, jeta e shëndetëshme është jetë e kthyer kah burim-Qenia. Kjo do të thotë se, individi në saje të potencialit të tij primordial ka mundësinë që të zbret nga Qenia dhe përmes lirisë së tij ta “bëjë” mos-qenien të” qenësishme” kur zgjedh në përputhje me sensin e tij të “autentitcitetit” që i rrjedhë nga vetë Qenia e tij prej nga ka ardhur. Pra, e kuptimëson botën duke e përqafuar dhe jetuar në përputhje me sensin e tij primordial.

Nëse flasim në terma religjioz duke iu referuar paktit mes Zotit dhe njeriut, jeta e shëndetshme është të qënit besnik ndaj betimit para Zotit, në mëyrë që të mos pësojmë” rëniën e dytë” në botën e mos-qenies. Nëse do të flasim në terma ekzistencialist- hajdegerian, njeriu është pikërisht Da-sein (Qenia atje) për të cilin nuk mund të themi se është as Qenia as mos-qenia porse “vendi” kur gërshetohet dhe ndodh ky proces reciprok. Siç do të thoshte vetë Hajdegeri, njeriu është njeri për aq sa ka kontakt me Qenien, apo për aq sa e lenë Qenien me u shfaq tek Vetja. Me fjalë të tjera, mund të themi se, e përbashkëta e këtyre qasjeve është se jeta e shëndetshme është jetë e kthyer kah Burim-Qenia në çdo çast, që na mundëson të jemi të vetëdijshëm dhe autentikë në mënyrë që të mos pësojmë “rëniën” edhe pas “hedhjes”.

Autor: Nazim Mahmuti

Comments are closed.

Navigate