‘Pasojat’ e një keqkuptimi!

Në veprën “The History of Philosophy”, në vëllimin ku trajtohet filozofia greke, Frederick Copleston shtron ndoshta njërën nga pyetjet më problematike në filozofi, aktuale edhe në debatet e sotme: çka në të vërtetë mendonte Platoni me Ide? A janë idetë e Platonit realitete objektive jashtë botës njerëzore? Përfundimisht me ide, a nënkupton Platoni një botë tjetër, në një kuptim religjioz? Nëse e shikojmë historikisht, problemi me ketë pyetje nuk ka qenë të mungesa e përgjigjeve dhe interpretimeve të ndryshme rreth saj, por, në fakt, ajo që Copleston e quan dekontekstualizim i vetë kësaj pyetje, që për pasojë ka prodhuar keqkuptimin e teorisë se ideve.

Përgjithësisht teoria e ideve të Platonit, shikuar historikisht, është dekontekstualizuar dhe keqkuptuar, varësisht prej periudhave dhe këndvështrimeve të ndryshme epistemike. Në mesjetë teoria e ideve teologjizohet dhe vihet krejtësisht në shërbim të fesë, kurse në modernitet, siç thotë Hegeli tek libri mbi Platonin, ky keqkuptim i atribuohet kryesisht kategorive moderne të mendimit. Në njërën anë racionalizmi që e koncepton idenë si realitet subjektiv, që është e subjektit, dhe empirizmi i cili idetë i redukton krejtësisht në përvojë, në anën tjetër.

Prandaj, ta interpretosh teorinë e ideve në një kuptim teologjik apo mitologjik, kjo për Hegelin nuk është asgjë më shumë sesa dogmë. Kryesisht interpretimet që i janë bërë ideve të Platonit janë nxjerrje prej kontekstit kohor dhe këndvështrimeve të ndryshme epistemologjike, varësisht prej këtyre kontesteve.

Problemi më i madh lidhur me këtë, siç vëren me të drejtë Copleston, paraqitet atëherë kur përpiqemi që teorinë e ideve ta nxjerrim prej kontekstit kohor kur është ngjizur, pa marrë parasysh këtu mendimin filozofik të asaj kohe dhe, më e rëndësishmja, kategoritë e mendimit përmes të cilave është artikuluar mendimi filozofik. Kur Hegeli iu referohet ‘kategorive moderne të mendimit’, me ketë dëshiron të bëjë dallimin që ekziston me të menduarit në antikitet, nga ai modern. Mbi bazën e kësaj do të ishte gabim që përmes kategorive moderne të mendimit dhe sipas këndvështrimit të tij, ta interpretojmë mënyrën e të menduarit në antikitet. Ajo që duhet të vlejë sipas Hegelit, kur rrekemi të interpretojmë teorinë e ideve të Platonit, para se gjithash, është njohja e konteksteve të ndryshme ku është ngjizur njëra dhe tjetra mënyrë e të menduarit. Në të kundërtën, rrezikojmë që teorinë e ideve ta reduktojmë në një konceptim mitologjik ose fetar, çka, sipas Hegelit, edhe ka ndodhur.

 Kritika e Aristotelit rreth teorisë se ideve

Në mendimin grek ka dominuar pikëpamja sipas së cilës bota është e ndarë në dy realitete: realitetin material dhe atë ideal. Idetë konceptoheshin si të pavarura nga realiteti i gjërave materiale duke qenë në të njëjtën kohë edhe shkaku i ekzistencës se tyre. Mbi bazën e kësaj ndarjeje të botës në dy realitete konsiston edhe objekti i studimit të metafizikës tradicionale, e njohur edhe si shkenca e shkaqeve të para apo e qenies si qenie.

Nocioni qendror i hulumtimit tradicional mbi metafizikën është “të qenët”; pra hulumtimi dhe studimi mbi shkaqet e para të qenies dhe qeniesimit. Me shkaqe të para Aristoteli mendonte esencat e gjërave apo njërin nga kushtet e realitetit të tyre. Ai veçonte katër shkaqe: shkakun material, shkakun formal, shkakun efecient, dhe shkakun final. Dy konceptet kryesore të Aristoteli janë materia dhe forma (eidos). Materia, është qenia në mundësi, potencialitet, derisa forma është qenie në aktualitet, në veprim; veprimi i formës në materie (entelekia) na jep substancën, e cila te Aristoteli është ekuivalent me qenien si qenie.

Në fakt, ajo që është e përbashkët sa i përket konceptimit tradicional dhe modern të metafizikës, deri të Kanti, është raporti në mes të subjektit dhe objektit. Në teorinë greke të njohjes objekti konceptohej si i dhënë, i gatshëm dhe krejtësisht i pavarur nga perceptimi i subjektit; njohja e subjektit për objektin ishte njohje që vinte nga vetë objekti. Në hulumtimin tradicional të metafizikës, pra, subjekti në procesin e tij të të njohurit i subordinohet vetive dhe cilësive që vijnë nga vetë objekti.

Metafizika tradicionale lidhet pashmangshëm me emrat e dy mendimtarëve kryesor të antikitetit, Platonin dhe Aristotlelin. Metafizika e Platonit konsiston pikërisht në ndarjen mes botes se ideve (noumena) dhe gjërave materiale (phenomena). Teoria e ideve pranon se idetë janë shkaku i gjërave, ndonëse problemi epistemologjik i saj qëndron pikërisht në raportin në mes tyre. Nëse idetë janë të ndara nga gjërat dhe, në të njëjtën kohë, janë shkaku i tyre atëherë, për shumë kritikë, në mesin e tyre edhe nga nxënësi i tij Aristoteli, është e paqartë sesi participojnë sendet në ide kur janë të ndara nga to. Pikërisht ky raport në mes të ideve dhe sendeve, ku sendet konkrete vetëm pasqyrojnë idetë ose vetëm participojnë në to, vlerësohet si pika më e dobët e teorisë se ideve.

Të “Meno” kësaj problematike Platoni përpiqet t’i jap zgjidhje përmes pranimit të doktrinës se reminishencës. Në debatin që zhvillohet në mes Sokratit dhe Menos, kur flitet për të mësuarit në përgjithësi, Platoni pohon se në të vërtetë ne nuk mund të mësojmë asgjë, porse e gjithë njohja jonë është vetëm rikujtesë e asaj që shpirti dikur ka njohur në realitetin ideve. Kjo doktrinë bazohet në pikëpamjen e Platonit mbi pavdekshmërinë e shpirtit:

“Duke qenë se shpirti është i pavdekshëm dhe është inkarnuar disa herë, ai (shpirti) nuk mund të këtë asgjë që mos të këtë parë dhe mësuar që më parë. Procesi i të mësuarit nuk është asgjë tjetër pos rikujtesë”.

Përmes doktrinës se reminishencës Platoni tenton t’i jap zgjidhje problemit kryesor epistemologjik që njihet në teorinë e tij të njohjes; e që është ajo se si mundet që idetë të jenë shkaku i gjërave derisa janë të ndara prej tyre. Por, doktrina mbi pavdekshmërinë e shpirtit nuk do ta bind Aristotelin me teorinë mësuesit të tij.

Kritikën e tij mbi teorinë e ideve Aristoteli e mbështet në atë se nëse idetë kuptohen si substanca të gjërave, atëherë është e pamundur të jetë  substanca e ndarë nga ajo substancë e së cilës është. Kjo kritikë do të shënojë kthesë në mendimin filozofik të antikitetit dhe në zhvillimet e mëpastajme filozofike. Ndryshe nga Platoni, i cili konstruktoi një filozofi idealiste, duke e ndarë realitetin në dy nivele: realitetin e ideve dhe realitetin material, Aristoteli, në anën tjetër, zhvilloi një filozofi realiste, e cila mbështetet në të veçantën dhe sistematizimin e fakteve.

Në  veprën e  tij kryesore “Metafizika”, Aristoteli argumenton se konceptimi idealist i botës nga Platoni, është  krejtësisht i padobishëm, retorikë me fraza boshe dhe me shumë paqartësi. Çështja kryesore për të cilën Aristoteli doli kundër mësuesit të tij është ajo e raportit në mes të ideve dhe sendeve, përkatësisht si ekziston dhe a mund të ekzistoj ajo që është e përgjithshme. Për Platonin idetë apo universalet ekzistojnë objektivisht dhe si të pavarura nga realitetit i gjërave, dhe se sendet konkrete janë vetëm kopje të ideve.

Mbi bazën e kësaj ndarjeje të realitetit ideal dhe atij material, Aristoteli ndërtoi kritiken e tij, e cila, megjithatë, nga shumë studiues vlerësohet se nuk ka arritur ta tejkaloj  Platonin. Shumë sosh argumentojnë se kjo kritikë është e pasinqertë, krejt e qëllimshme, dhe se, para se gjithash, tregon përpjekjen e Aristotelit për konstituimin e një filozofie të veten, krejt të ndryshme nga mësuesi i tij.

Në librin e parë të veprës “Metafizika”, Aristoteli shtron pyetjen kyçe, që shënon edhe fundamentin e kritikës se tij mbi idetë e Platonit: si ka mundësi që idetë, të jenë substanca të  gjërave dhe, të jenë, në të njëjtën kohë, të ndara prej tyre? Dhe përgjigjet:

“Nuk mund të  kuptohet se si idetë mund të bëhen shkak dhe model i gjërave nëse ekzistojnë jashtë tyre, si diçka e veçantë. Për me tepër si është e mundur që idetë, duke qenë substanca të gjërave, të jenë të ndara prej tyre?”.

Në  rastin e parë, te raporti në mes të ideve dhe sendeve nuk mjafton vetëm shpjegimi se sendet participojnë në ide. Me këtë gjuhë abstrakte, pa përmbajtje, Aristoteli mendon se Platoni, në  vend të gjetjes se argumenteve, ka përfunduar si një poet që di të përdorë “fraza të thata”. Lidhur me këtë shprehet:

“Gjithçka mund të jetë dhe të ekzistoj duke i ngjarë diçkaje tjetër, por të mos jetë si kopje e saj”.

Këtu Aristoteli përpiqet t’i gjej pikat e dobëta të shpjegimit të Platonit rreth teorisë se ideve. Njëra nga to është ajo se sendet janë kopje e ideve; fakti se ekziston një ngjashmëri mes idesë dhe sendit, nuk është argument se ky i fundit është kopje e së parës. Te “Metafizika” këtë problem Aristoteli e shtron edhe përmes një shembulli:

“Nëse diçka do t’i ngjante Sokratit, kjo do të ishte krejt njësoj nëse Sokrati ekziston apo nuk ekziston, madje edhe nëse Sokrati është i amshueshëm”.

Mirëpo, esenca e kritikës se Aristotelit qëndron të ajo se, nëse themi që sendet janë vetëm kopje të  ideve, atëherë si mund të  jemi të sigurt që nuk mund të ketë më shumë ide për të njëjtën gjë. Sipas Aristotelit, në bazë të interpretimit të Platonit, del së mund të këtë më shumë ide për të njëjtin send, sikurse për njeriun që mund të jetë edhe kafshë, edhe dykëmbësh dhe si njeri-në-vete.

“Të thuash se ato (format) janë modele të gjërave dhe se gjërat tjera marrin pjesë në to, do të thotë të thuash fjalë të zbrazëta ose të  flasësh si poet”.

Prandaj pika më e dobët e teorisë se ideve konsiston në raportin në mes të ideve dhe sendeve. Ky raport, sipas Aristotelit, është i pamundur në mënyrën se si e ka konceptuar Platoni pasi nuk shpjegon se si raporti është i mundshëm.

Ndërkohë Aristoteli këtë hendek në mes të idesë dhe sendit përpiqet ta tejkaloj duke ia atribuuar substancës dy format e saj kryesore: potencën dhe aktin. Materia është në potencë, kurse me veprimin e formës në të, ajo bëhet akt. Akti apo energjia (Entelekia) është, pra subjektivitet, ndërsa potenca është objektivitet.

Një shpjegim interesant në dallimin mes aktit dhe potencës e jep Hegeli në librin e tij për Aristotelin:

“Kur themi “Esencë”, kësaj ende nuk i është bashkangjitur veprimtaria: Esenca është vetëm në vetvete, është vetëm potencë, është objektiviteti pa subjektivitet, është pa formën e pafund. Energjia është forma e pafund e menduar në vërtetësinë e saj, e menduar si aktive”.

Në këtë ndërveprim në mes të formës dhe materies Hegeli do ta gjejë edhe dallimin kryesor në  konceptimin e idesë sipas dy autorëve. Sipas tij, Platoni në njëfarë mënyre e ontologjizon idenë, pra i jep asaj realitet objektiv dhe si të tillë e koncepton idenë si diçka në vetvete, gjë që përjashton parimin e subjektivitetit. Ideja të Platoni ka disi rol pasiv, jo-ndërveprues, në  kuptimin që idetë janë shkaku i gjërave por nuk ndë veprojnë me to, derisa sendet participojnë  tek idetë. Ky hendek në mes të idesë dhe sendit, sipas Hegelit, e pamundëson përcaktimin e dytë të  idesë, që është ai i subjektivitetit, krahas atij të objektivitetit. Ideja të Platoni nuk është në raport ndërveprues me sendin, sepse ende nuk e ka përcaktorin e dytë, subjektivitetin – pra veprimin e formës në materie (Entelekia). Përkundrazi, të Aristoteli, thotë Hegeli, ky moment i subjektivitetit, përcaktohet shprehimisht si Entelekia, pra si akt veprues.

Ajo çka përpiqet të thotë me këtë Hegeli është se nëse ideja të  Platonit ka pasur vetëm status ontologjik, pra një realitet të vetin, të vetëqenësishëm, të Aristoteli ideja është edhe subjektivitet që shprehet përmes veprimit të formës në materie. Ky veprim i formës në materie pra ia jep idesë ‘momentumin e subjektivitetit’.

“Ideja Platonike është në përgjithësi objektivja, po Plato ende nuk e vë theksin të parimi i vitalitetit, te parimi i subjektivitetit. Dhe ky parim i objektivitetit, i subjektivitetit – jo në  kuptimin e një subjektiviteti të rastësishëm, të veçantë, po të një subjektiviteti të pastër – është  pikërisht parimi karakteristik i Aristotlet”.

Aristoteli pra idenë (formën) e fut në raport me sendin, ku ideja nuk ka rol pasiv, por veprues mbi sendin, dhe ky moment i veprimit të idesë apo formës në sendin, sipas Hegelit, është  momenti i bashkimit të subjektives me objektiven. Realiteti nuk është tani vetëm ideal, pa përmbajtje, sikurse të Platoni, por edhe konkret, sepse fiton formë. Veprimi i formës në materie është “bërja aktualitet e asaj që më parë ishte vetëm në potencë ”. Por, këtu duhet sqaruar se ajo që ishte më parë në potencë nuk ka qenë asgjë; ka qenë, në fakt, qenie në potencë dhe kjo “në  potencë” nuk është hiçi, por qenia pa aktualitet.

Prandaj, në kritiken rreth teorisë se ideve vërejm përpjekjen e Aristotelit për ta tejkaluar konceptimin idealist të botës, që e konstituoi Platoni. Ky kapërcim do të ndodhë pikërisht në përcaktorin e dytë që ia atribuon Aristoteli idesë, krahas objektivitetit. Dhe ky përcaktor është veprimi i formës në materie, pranimi se forma është në materie dhe materia është në formë dhe ndërveprimi i tyre e jep aktin final: bashkimin e subjektives dhe objektives.

Keqinterpretimi i teorisë se ideve

Kritikët, në mesin e të cilëve hynë edhe Frederick Copleston, mendojnë se kritika e Aristotelit është e pasinqertë dhe në funksion të një teorie të re, por që në fund nuk ka arritur të dalë nga konceptimi idealist i Platonit mbi botën. Sipas Copleston, Aristoteli qëllimisht e ka keqkuptuar teorinë e ideve nga mësuesi i tij, me qëllim që nga kjo të krijoj një teori të tijën dhe se kritika e tij mbi ndarjen e idesë nga sendi është keqkuptuar tërësisht.

Në kundërshtim me këtë, kur Platoni flet për të bukurën në vete, ai me këtë nuk është duke thënë që ajo është e ndarë prej gjërave të bukura. Tek vepra “A History of Philosophy”, Copleston thotë:

“E bukura në  vete ose e bukura absolute është e “ndarë ” në kuptimin që është reale, por jo në kuptimin që ajo ekziston, e ndarë prej gjërave”.

Dhe në një vend tjetër shton:

“Është qesharake të thuash se nëse esencat platonike janë reale, atëherë ato duhet të jenë diku. E bukura absolute, në vete, për shembull, nuk ekziston jashtë nesh në kuptimin siç ekziston jashtë nesh një lule – sikurse njëjtë mund të thuhet se nuk ekziston brenda nesh. Në anën tjetër, nuk mund të thuhet se ekziston brenda nesh në kuptimin që është në mënyrë të pastër subjektive, që është e mbyllur në ne, që  vjen në jetë me ne dhe vdes me ne. Ato (idetë ) janë të dyja në të njëjtën kohë: edhe transcendente edhe imanente, të  paarritshme për shqisat, të kuptueshme nga intelekti”.

Hegeli, në anën tjetër, shkon edhe më tej duke e quajtur interpretim religjioz dhe mitologjik këtë  koncepcion mbi teorinë e ideve si të ndara. Në librin “Timeu” duke folur për krijimin e kozmosit, Platoni pohon se zoti ka formuar kozmosin dhe se shpirtrat kanë zhvilluar një farë funksioni. Por, te Hegeli kjo është thënë tërësisht në modalitetin e përfaqësimit:

“Po, nëse merret si dogmë e Platonit që zoti ka krijuar botën, që ekzistojnë qenie shpirtërore superiore e që këto të fundit kanë bashkëpunuar me Zotin në krijimin e botës, atëherë duhet thënë se e tërë kjo ndodhet vërtet fjalë për fjalë të Plato, por nuk i përket filozofisë së  tij”.

Kur Platoni thotë se shpirti i njeriut ka një pjesë të arsyeshme e një të paarsyeshme, Hegeli mendon se edhe kjo duhet marrë vetëm në përgjithësi. Me këtë Platoni nuk pohon aspak se shpirti përbëhet nga dy substanca apo gjëra. Kur ai paraqet të mësuarit si një kujtim (reminishencë ), mund të shtyhemi ta mendojmë këtë në sensin që shpirti ekziston përpara lindjes së njeriut. Po te Platoni, thotë Hegeli, nuk gjendet aspak një konceptim i tillë. Në mënyrë të  ngjashme, keqkuptimi ndodh edhe kur ai flet për idetë:

“Kur ai flet për pikën kryesore të  filozofisë se vet, domethënë për Idetë, Universalen, si për diçka autonome dhe të qëndrueshme, si për modelin e gjërave të perceptueshme, mund të arrihet lehtë në gabimin e të kuptuarit të këtyre Ideve sipas modalitetit të kategorive moderne të shpirtit, pra, mund të mendohen si substanca që ekzistojnë përtej realitetit, në  Intelektin e Zotit, ose në  një autonomi të  tyren, për vetveten, për shembull si engjëj”.

Sipas Hegelit, idetë platonike keqkuptohen në dy mënyra dhe, të dyja, kanë të bëjnë me konceptimin modern të tyre. Nga njëra anë, është mendimi formal, i cili e konsideron shqisoren si të vetmin realitet; për këtë lloj përfaqësimi nuk ka asnjë qenie tjetër, veç asaj shqisore apo të  përfaqësuar si shqisore. Sipas kësaj pikëpamje, konsiderohen të vërteta hijet (shqisorja), rrjedhimisht ideja, e cila sipas kësaj pikëpamje, është jo një cilësi, e as një mendim i thjeshtë në ne, në  intelektin tonë, po një substancë, jashtë nesh.

Prandaj, keqkuptimi i parë ndodh nga bindja se idetë ndodhen jashtë nesh, në një intelekt tjetër, apo siç thotë Hegeli “në një arsye jashtë mondane, shumë larg prej nesh, analoge me modelin, në bazë të të cilit artisti përpunon dhe i jep trajtë një materieje të caktuar, të shkëputur sa nga ky realitet shqisor, po aq edhe nga realiteti i ndërgjegjes së veçantë ”.

Keqkuptimi i dytë  lidhur me idetë  ndodh kur ideja nuk zhvendoset jashtë  ndërgjegjes sonë, por kuptohet sikur të ishte një ideal i arsyes sonë. Ndërsa në rastin e parë “e përtejmja” përbehet nga një tip përfaqësimesh jashtë mondane, këtu e përtejmja e realitetit, përkundrazi, është arsyeja jonë.

Sipas Hegelit, asnjëra nga këto dy pikëpamje nuk paraqet kuptimin e vërtetë të ideve ashtu siç i ka paraqitur Platoni:

“Idetë nuk janë drejtpërdrejt në ndërgjegje, po janë në njohje. Ato janë intuita – domethënë, janë në mënyrë të drejtpërdrejtë  – vetëm në atë masë, në të cilën janë vetë njohja e mbledhur në thjeshtësinë e vet si rezultat; me fjalë të tjera, intuita e menjëhershme është vetëm një moment i thjeshtësisë së ideve. Për pasojë, nuk kemi ide, por ato prodhohen në shpirt nëpërmjet njohjes. Entuziazmi është brezi i parë informal i ideve, kurse vetëm njohja i sjell në  dritë në një formë racionale të përpunuar. Porse idetë janë edhe reale; ato janë dhe vetëm ato janë  Qenia”.

Më këtë shohim se idetë, te Hegeli nuk janë jashtë nesh, në një intelekt tjetër (zoti), por nuk janë  as brenda nesh në një kuptim subjektiv. Ato prodhohen në shpirt nëpërmjet njohjes. Njohja, mendimi, e prodhon idenë. E kundërta është vetëm interpretim religjioz ose që ka për bazë  mitin.

Një keqinterpretim i njëjtë ndodh edhe me shpirtin dhe të qenit i tij i pavdekshëm. Sipas Hegelit, “te Platoni pavdekësia e shpirtit nuk ka interesin që ne i atribuojmë në një perspektivë fetare, por është i lidhur me natyrën e mendimit, me lirinë e brendshme të mendimit, me atë përcaktim, i cili përbën themelin e asaj që është e shkëlqyer në filozofinë platonike, me atë terren mbishqisor e me atë vetëdije, të themeluar nga Plato”.

Shkruajti: Agon Sinanaj

Comments are closed.

Navigate