Tri kritikat e Kantit

Kritika ndaj Platonit

Kritika e Kantit ndaj metafizikës tradicionale fillon me kritikën e teorisë se ideve të Platonit, vazhdon me kritikën ndaj Dekartit dhe përfundon me kritikën ndaj David Hume. Kritika që i bëhet teorisë se ideve të Platonit konsiston në raportin mes ideve, si realitete objektive të pavarura nga sendet dhe këtyre të fundit si kopje e ideve. Nëse idetë janë të ndara nga gjërat dhe, në të njëjtën kohë, janë shkaku i tyre atëherë, për shumë kritikë, në mesin e tyre edhe nga nxënësi i tij Aristoteli, është e paqartë sesi participojnë sendet në ide kur janë të ndara nga to. Pikërisht ky raport mes ideve dhe sendeve, ku sendet konkrete vetëm pasqyrojnë idetë ose vetëm participojnë në to, vlerësohet si pika më diskutabile e teorisë se ideve të Platonit.

Ajo që e preokupon Kantin është fakti se Platoni i pa idetë si paradigma të vetë gjësendeve, e jo si kushti i një përvoje të mundshme. Derisa të Platoni idetë janë esenca e gjërave materiale, pa marrë pjesë fare në to, të Kanti kategoritë e arsyes, si veti ekskluzive e subjektit, janë të mundshme vetëm nëse gjejnë zbatim në përvojë. Idetë të Platoni mundësojnë njohjen e botës noumenale, pra gjërave siç janë në vetvete, ndërsa kategoritë të Kanti zbatohen vetëm për botën fenomenale apo për gjërat ashtu siç na shfaqen.

Këtë dallim e ka parasysh profesori Daniel Bonevac kur thotë se Kanti duke i parë kategoritë si koncepte të kulluara të arsyes, në fakt, ka ofruar zgjidhje për problemin epistemologjik në teorinë e njohjes të Platonit (raporti ide-send), duke shkuar madje përtej dallimit mes botes fenomenale dhe botes noumenale. Problemi kryesor me teorinë e ideve, sipas Kantit, qëndron të ajo se Platoni e braktisi tërësisht botën ndijore, duke i vënë arsyes kufij të ngushtë dhe mbi krahët e ideve e mori guximin të dalë jashtë saj në hapësirën e zbrazët të arsyes së kulluar. Ai thotë:

“Ai (Platoni) nuk e hetoi se me përpjekjet e tij nuk kalonte asnjë rrugë, sepse nuk kishte asnjë mbështetje për një fondament, në të cilin do të mbështetej dhe forcat e tij t’i zbatojë, dhe kështu arsyen ta vërë në lëvizje përpara. Por, fati i rëndomtë i mendjes së njeriut në spekulacion është që godinën e saj ta përfundojë sa më parë dhe më pastaj ta provojë nëse themeli i saj është vënë mirë. E atëherë gjurmohen zbukurimet e llojllojshme në mënyrë që këto të na ngushëllojnë lidhur me validitetin e saj ose për t’i refuzuar më me endje hulumtimet e këtilla plotësuese e të rrezikshme”.

Zgjidhja që ofron Kanti sa i përket kësaj problematike, sipas Bonevac, është dy kahshe: e para, që thotë se Kanti idetë e Platonit i transformon në kategori, si koncepte të kulluara të arsyes; pra nëse idetë e Platonit kishin një realitet objektiv të pavarur, të Kanti kategoritë janë veti e subjektit.

“Ato (kategoritë) janë aftësi njohëse të lindura të një lloji të përgjithshëm, por janë krejtësisht mentale”.

E dyta, Kanti e shfuqizon konceptimin tradicional mbi raportin mes të menduarit dhe objektit të tij, apo, siç ai e quan, raportin mes objektit dhe konceptit. Platonistet tradicionalisht e kanë parë objektin si shkakun e perceptimit tonë për të; se njohja për objektet këtu nuk na vije nga subjekti, por nga vetë cilësitë e tyre. Derisa të Kanti, sipas profesorit Bonevac, është e kundërta:

“Revolucioni kopernikan kantian është pikërisht përmbysja e kësaj mënyrë të menduari, duke mbrojtur në vend të kësaj pikëpamjen sipas se cilës të menduarit është kauzalisht përgjegjës në konstituimin e objektit”.

Gjithsesi të dyja këto zgjidhje që ofron Kanti thotë Bonevac nuk duhet parë si anarki, ose sikur subjekti e prodhon objektin, porse kjo duhet të shihet gjithnjë në raport me përvojën, pa të cilën kategoritë nuk do të gjenin zbatim fare. Në këtë mënyrë Kanti e justifikon realizmin (mendja njerëzore mund ta arrijë njohjen e realitetit objektiv) gjithmonë brenda botës fenomenale, duke mohuar si njohje të sigurtë çfarëdo përpjekje për njohjen e sendit në vetvete (noumenes).

 Problemi i objektivitetit: Kritika ndaj Dekartit

Sajimi i një metafizike të re, si shkencë, natyrisht, nuk mund të mendohet pa kritiken që  Kanti ia bënë Dekartit, i cili, njihet si përfaqësues i metafizikës racionaliste. Periudha e dominimit kartezian njihet edhe si ‘filozofia parakritike’, pasi deri të Kanti, filozofia moderne mbetet e sunduar nga një konceptim kartezian i kufijve të njohjes njerëzore. Ky kufizim i njohjes njerëzore, të Dekarti shihet në lidhje me një referim absolut: idenë e një gjithëditurie që mendohet se e zotëron hyjnia. Pra njohja njerëzore të Dekarti është e kufizuar vetëm në raport  me këtë gjithëdituri të supozuar të zotit. Në fakt, kjo është edhe pika qendrore ku dallon Kanti me përfaqësuesit e racionalizmit. Derisa Kanti, siç thotë Lyk Ferri tek vepra “Homo Aestheticus”, e ka bërë përmbysjen e raportit mes asaj të fundmes dhe absolutes: në njërën anë, njeriu si qenie e kufizuar (e fundme) e cila në raport me absoluten (Zotin), nuk ka kurrfarë njohje të sigurtë, duke qenë se mundësitë njohëse të subjektit janë të kufizuara, në anën tjetër. Kanti, thotë Ferri, e ka lënë disi subjektin pa objekt, pasi është subjekti ai që tani vet i vendos “ligjet në botë” dhe gjithçka që njihet është e subjektit, nuk e tejkalon atë.

Metafizika racionaliste e Dekartit, në definimin që i bënë qenies, pohon ekzistimin e dy substancave: substancës mendore (res cogitans) dhe të substancës trupore (res extensa), të cilat funksionojnë si të pavarura ndaj njëra-tjetrës. Kur flet për substancën mendore Dekarti e ka fjalën për shpirtin, si substancë e pashtrishme, e përhershme dhe e amshueshme, kurse kur flet për atë trupore, fjala është për objektet e botës se jashtme, që zënë vend në hapësirë. Dualizmit të tij substancial Dekarti ia shton edhe një substancë të tretë: zotin, si instanca supreme që mundëson ekzistencën e dy të parave. Siç shprehet tek vepra “Persiatje metafizike”:

“Ndërsa e tërë fuqia e argumentit të cilën e kam përdorur këtu që ta dëshmoj ekzistencën e Zotit qëndron aty se unë njoh se nuk do të ishte e mundshme që natyra ime të ishte cfarë është, do të thotë që unë ta kem në vete idenë e një zoti, po të mos ekzistonte Zoti vërtet; po ky Zot, po them, ideja e të cilit është në mua, do të thotë që i ka të gjitha ato përsosuri të larta, për të cilat shpirti ynë mund të këtë ndonjë ide”.

Mirëpo subjekti i cogitos ( vetëvetëdija ), që të Dekarti është instanca supreme në raport me botën, pikënisja e çdo njohje të mundshme, për Kantin nuk është asgjë tjetër veçse reduksionizëm në një psikologjizëm racional, i cili imponon idenë për një shkencë transcendentale për shpirtin (psychologia rationalis). Prandaj subjekti mendimor, siç i referohet Kanti cogitos karteziane të vepra “Kritika e Mendjes se Kulluar”, është objekt i psikologjisë. Krahas psychologia rationalis mendja e kulluar e imponon idenë edhe për një shkencë transcendentale për botën (cosmologia rationalis) dhe për njohjen transcendentale për zotin (theologia transscendentalis).

Subjekti mendimor kartezian, pra, duke qenë objekt i psikologjisë, në procesin e të njohurit, tejkalon çdo përvojë të mundshme duke kaluar kështu në një rrafsh spekulativ të te menduarit. Këtë kritikë ndaj racionalizimit Kanti e ka parasysh kur thotë:

“Për këto ide transcendentale nuk është i mundshëm kurrsesi një deduksion objektiv i atillë çfarë kemi mund ta japim për kategoritë, sepse, në të vërtetë, ato nuk kanë kurrfarë raporti ndaj ndonjë objekti, i cili do të kishte mund të jepet sikur është adekuat më te”.

Gjithsesi kritika e Kantit ndaj Dekartit konsiston në dy pika kryesore por që e kanë të njëjtin fokus: problemin e objektivitetit. Sipas Lyk Ferrit, në filozofinë parakritike (kartezianizëm), problemi i objektivitetit shtrohet në atë se “të pyesësh nëse perceptimet tona të sendeve janë “të vërteta”, do të thotë të provosh të mësosh nëse ato janë në përshtatje me sendin ashtu siç ekziston ai në vetvete, jashtë perceptimit tim”. Por i kuptuar në këtë mënyrë problemi objektivitetit është apriori i pazgjidhshëm.

Të “Kritika e mendjes së kulluar”, Kanti thotë se “unë nuk mund të di kurrë me përkufizim se ç’është “sendi në vetvete”, jashtë vështrimit tim”.

“Sendi që unë shqyrtoj është gjithmonë një send për mua, një objekt i perceptimit tim dhe, për të ditur ç’është ky send në vetvete, do të duhej që unë si të thuash të dilja nga vetëdija ime – gjë që, natyrisht, është e pamundur.”

Sipas Kantit, filozofia karteziane, duke e shtruar problemin e objektivitetit në këtë mënyrë rrëshqet në një zgjidhje të gabuar: dhe kjo qëndron në atë që të kërkohet ndërhyrja e zotit (garanci hyjnore apo harmoni e paravendosur) që të mund të sigurojë kalimin midis sendit për ne dhe sendit në vetvete.

Një vështrim interesant, sa i përket metafizikës se Kantit, është ai i Heinrich Heine, i cili bënë një dallim interesant mes Kantit dhe Robespierit (udhëheqësi i revolucionit francez). Tek Vepra “Religjioni dhe Filozofia në Gjermani”, Heine thotë se ngjashëm sikurse Robespieri, që ia ka prerë kokën mbretit për t’i hap rrugë republikanizmit, njëjtë edhe Kanti ia ka prerë kokën metafizikës tradicionale (zotit). Heine është nga ata që beson se Kanti ka qenë ateist:

“Megjithëse, Kanti, njihet si shkatërrues në mbretërinë e mendimeve, ai ka mjaft ngjashmëri me Maximilian Robespiere, i cili e hoqi qafe mbretërinë në tokë. Ne gjejmë në të dyja rastet talentin për dyshim, me dyshu; vetëm se tek njëri ky dyshim është i drejtuar ndaj “mbretërisë se mendimeve” dhe njihet si kriticizem, derisa në rastin tjetër ky dyshim shfaqet ndaj njerëzimit dhe ka për synim vlerat rebublikane”.

Kritika ndaj David Hume

Kritikën e tij ndaj metafizikës pararendëse, e cila nuk kishte arritur ta kuptojë këtë lidhje të domosdoshme mes një objekti dhe një koncepti, Kanti ia drejton posaçërisht Davide Hume, i cili ndonëse ishte i pari që e vuri në dyshim metafizikën tradicionale, nuk arriti të shkoj përtej. Ndërkohë filozofia transcendentale e Kantit pranon si njohje të sigurtë vetëm kur kjo rrjedhë si pasojë e ndërveprimit mes shqisave dhe arsyes. Hume, duke qenë se mbeti në gjysmë të rrugës, nuk arriti të bëjë dallimin mes gjykimeve analitike dhe sintetike, përkatësisht nuk arriti ta lidhë përvojën e jashtme me konceptet apriori të subjektit. Derisa për Kantin kauzaliteti (shkaku-pasoja) është parim apriori, cilësi dhe mundësi e vetë subjektit, të Hume ky parim është shprehje e besimit dhe zakoneve.

Dyshimi i Hume-t në mundësinë e njohjes se domosdoshmërisë objektive në raportet shkaku-pasojë, ka qenë pika qendrore  që e ka zgjuar Kantin nga “gjumi dogmatik”. Hume mendonte se, ne, me anë të mendjes, asnjëherë nuk mund ta njohim lidhjen e domosdoshme që ekziston mes shkakut të një ngjarjeje dhe pasojës se saj. E para sepse kjo nuk mund të provohet në përvojë dhe, e dyta, sepse për mendjen është tërësisht e pamundur të mendojë një lidhje të tillë apriori dhe mbi bazë të nocioneve.

Sidoqoftë, rëndësia e metafizikes se Hume-t qëndron në atë se qe i pari që i vuri në dyshim mundësitë e njohjes njerëzore, duke e bërë kështu objekt të njohjes vetë njohjen, por pa shkuar më tej. Me Hume-n dhe Locku-n metafizika tradicionale dhe ajo dogmatike – e cila njihet edhe si filozofia parakritike dhe që përfaqësohet nga Dekarti – do ta marrë goditjen e parë.

Megjithëkëtë as njëri e as tjetri, sipas Kantit, nuk arritën ta kuptojnë marrëdhënien e domosdoshme që ekziston mes koncepteve apriori në arsye dhe objekteve të përvojës. Locku, në njërën anë, sepse konceptet e kulluara i nxori nga përvoja, dhe duke bërë kështu, shkoi aq larg saqë njohjen e kërkoi duke i kapërcyer kufijtë e vet kësaj përvoje. Derisa Hume, edhe pse e kishte kuptuar se për t’u arritur njohja këto koncepte duhet që zanafillën ta kenë apriori, nuk arriti të tregojë sesi është e mundshme kjo lidhje e domosdoshme mes shkakut dhe pasojës (kauzaliteti). Hume kauzalitetin nuk e mendonte parim apriori sikurse Kanti, por si shprehje të zakoneve, kujtesës dhe asociacioneve. Ai ndonëse e vuri në dyshim metafizikën tradicionale, nuk tregoj sesi është e mundur lidhja e domosdoshme mes një shkaku dhe rrjedhimit të saj, pasojës. Megjithëse për Hume-n, në dallim prej Locku-t, Kanti mendon se ka vepruar në mënyrë konsekuente, pasi kishte deklaruar se është e pamundshme të dilet jashtë kufijve të përvojës:

“I pari nga këta dy burra të famshëm ia çeli hapekrah dyert fantazisë,sepse mendja, nëse vetëm njëherë merr turr, më nuk mund të mbahet brenda kufijve të këshillave të pacaktuara të përkorësisë; i dyti u dha plotësisht pas skepticizmit duke qenë i bindur se zbuloi një dukje aq të përgjithshme të fuqisë sonte të njohjes, e cila është kundruar si mendje”.

Kanti e vazhdoi punën e lënë gjysmë që e kishte nisur Hume. Metafizika transcendentale qëndron pikërisht në këtë pikë: tek njohja apriori. Ai pra dallon njohjen apriori apo njohja para përvojës, nga njohja empirike të cilat burimet e tyre i kanë aposteriori apo pas përvojës.

Duke iu referuar Hume-it, Kanti thotë se “fakti se metafizika ka mbetur deri tash në një gjendje të luhatshme të pasigurisë dhe të kundërthënshme duhet përshkruar vetëm atij shkaku se me parë askujt as që i ka rënë ndërmend dallimi ndërmjet gjykimeve analitike dhe gjykimeve sintetike”. Lidhur me këtë Kanti shprehet:

“Duke ngelur kështu vetëm të propozicioni mbi lidhjen e rrjedhojave me shkakun e tij, Hume mendonte se do ta provojë se një propozicion i tillë apriori është krejtësisht i pamundur dhe se, prandaj, sipas përfundimeve të tij, e tërë ajo që ne e quajmë metafizikë do të dilte si një marrëzi e thjeshtë, sikur njohja racionale të ishte, në të vërtetë, diçka që është nxjerrë nga përvoja dhe që për arsye të shprehisë ka arritur një domosdo aparente; deri të ky përfundim, i cili shkatërron çdo filozofi të kulluar, ai (Hume) nuk do të kishte arritur kurrë sikur ta kishte pasur parasysh çështjen tonë në tërë vëllimin e saj, sepse atëherë do të kuptonte se, sipas provës se tij, do të kishte qenë e mundshme matematika e kulluar meqenëse kjo me siguri përmban propozicione sintetike a priori”.

 Shkruajti: Agon Sinanaj

 

 

 

Comments are closed.

Navigate