Hemingway, stoicizmi dhe ekzistencializmi

Shkruan: Ardian Batusha

“Kur këmbana e kishës bie për të njoftuar një vdekje, mos pyet kurrë për kë ra ajo. Ajo bie edhe për ty. Sepse, kur një njeri ikën, të kujton që është edhe radha jote.” Ernest Hemingway

Filozofia e jetës në antikitet u trajtua kryesisht përmes Stoicizmit dhe Epikurianizmit, ndërsa Cinizmi dhe shkolla tjera poashtu u përzien në këtë mes. Ndikimi i këtyre rrymave është i pashmangshëm kur flasim për ekzistencializmin modern që u zhvillua nga shekulli XIX e këndej. Në këtë ese, krahas kësaj lidhje mes filozofisë së jetës në antikitet (stoicizmi) dhe filozofisë së jetës në kohën moderne (ekzistencializmi), krah – për – krah do të trajtohet edhe filozofia stoike dhe ekzistenciale në veprën e Ernest Hemingway dhe ‘brezit të humbur’ në letërsi (The Lost Generation).

Stoicizmi, ekzistencializmi dhe raporti me kohën dhe vdekjen

Stoicizmi është ajo rrymë e ‘filozofisë së jetës’ që promovon përballjen dhe e fton njeriun të qëndrojë i palëkundur ndaj fatit dhe rrethanave. ‘Fati’ në kuptimin më ekstrem është vdekja. Një përpjekje për ta definuar Stoicizmin do të ishte kjo: Filozofi që promovon vetkontrollin dhe e fton njeriun të përballet me situatat dhe asnjëherë të mos shmanget apo dorëzohet para tyre. Deri me ardhjen e Senekës dhe perandorit e filozofit Marcus Aurelius, filozofia stoike ishte më e thatë dhe shterpe në raport me të jetuarit, këta dy filozofë i kushtuan rëndësi të veçantë vdekjes dhe raportit me kohën. Vdekja si fati i pashmangshëm i njeriut e bëri filozofinë stoike më të plotë, e afroi më afër jetës dhe të jetuarit sepse asnjë filozofi jete nuk mund të ketë kuptim pa raportin e individit me vdekjen dhe kohën.

Në lidhje me vdekjen Seneka do të shprehej:

Ne nuk i frikësohemi vdekjes, por mendimit për vdekjen: ndërkaq prej vetë vdekjes jemi kurdoherë larg njëlloj.”

——

Nuk deshi të jetojë ai, i cili nuk dëshiron të vdesë. Jeta na është dhënë me kusht se do të vijë vdekja dhe rruga të shpie tek ajo: prandaj është marri nëse frikësohesh prej vdekjes, sepse, ajo që është e sigurtë, ajo edhe pritet, kurse ajo që është e pasigurtë shkakton frikën.”

–—-

Kush mësoi të vdesë, u mësua të jetë i lirë. Ai është përmbi çdo pushtet, por me siguri jashtë tij. Ç’i intereson burgu, roja dhe dryni në dorë? Ai ka dalje të lirë. Një zinxhir është ai që na mban të lidhur-dashuria ndaj jetës; kjo lidhje nuk është e atillë, që duhet refuzuar, por, duhet zvogëluar, që të mos na pengojë dhe të na ndalë, kur e kërkojnë rrethanat, që të bëjmë menjëherë atë që duhet bërë tani ose më vonë.”

Ndërsa Marcus Aurelius shprehet:

Njeriun nuk duhet ta frikësojë vdekja por fakti që nuk jetoi kurrë.”

Veprimi

Një element tjetër i filozofisë stoike është veprimi. Sipas stoikëve filozofia duhet të na mësojë si të bashkojmë mendimin dhe veprimin. Nëse vepron e ke mundësine për të mos vepruar, por kur nuk vepron e humb edhe mjeshtërinë për veprim. Gjithnjë do të mbetesh në vend, duke mos e njohur madje as mendimin tënd. Nisu atje ku të shpie mendimi. Kjo “nisu” është veprimi. Veprimin mund ta zbërthejmë në dy elemente: 1. Energjia apo vullneti si motorri lëvizës i ekzistencës dhe 2. Kuptimdhënia, apo përpjekja e njeriut për ti dhënë kuptim jetës. Pa njërin nga këto elemente të veprimit ai nuk do ishte i plotë.

Dhe tash mendoni gjithë filozofinë ekzistencialiste moderne pa veprim, pra pa vullnetin si energji dhe pa përpjekjen për ti dhënë kuptim jetës. Si do të dukej ajo?

Duke e përkufizuar filozofinë, Seneka na jep edhe një mendim mbi veprimin dhe rëndësinë e tij.

Filozofia nuk është kurrfarë arti me të cilin do të mund të mburresh dhe të dallohesh para njerëzve: ajo nuk qëndron në fjalë por në vepra. Ajo nuk përdoret as që të na kalojnë ditët në argëtim të këndshëm, e as që me të të na pakësohet mërzia e kohës së lirë: ajo na formon dhe na edukon shpirtin; ajo rregullon jetën tonë dhe e drejton atë; ajo tregon se ç’duhet të punojmë e ç’duhet të lëmë pas dore; ajo qëndron në timon dhe e shpie anijen nëpër valë dhe nëpër shkëmbinj nënujës.” Seneca-”Letra Lucilit”

Ndërsa Aurelius do të shprehet:

Mos humb kohë duke argumentuar se si duhet të jetë një njeri i mirë, por bëhu një i tillë.

Në ekzistencializëm i zbulojmë dy momente të rëndësishme: Vetëdijësimin për ekzistencën dhe së dyti, veprimin për t’i dhënë kuptim kësaj ekzistence. Vetëdijësimi bëhet vetëm në raport me vdekjen, në kuptimin që individi e kupton përkohëshmërinë e tij dhe rrjedhimisht edhe pakuptimësinë e shoqërisë, planetit dhe universit. Vetëdijësohet për iluzionin e vlerave të paracaktuara dhe e zbulon dënimin më të madh të tij – dënimin për të qenë i lirë, për t’i dhënë kuptim ekzistencës, për të realizuar përgjegjësinë e tij si qenie ekzistenciale në një univers të pakuptimtë. Në këtë moment të vetëdijësimit për veten si qenie e fundme, si qenie vdekatare, e gjithë pesha e universit bie në supet e njeriut. Pesha e universit është pesha e lirisë, është pesha e absurdit që shoqëron një jetë të pakuptimtë.

Në anën tjetër, veprimi ia mundëson atij që të revoltohet ndaj shoqërisë, botës dhe universit. Të revoltohet duke i dhënë kuptim jetës pavarësisht rethanave, pavarësisht vdekjes, dhe me pikënisje: vetveten. Tek Jean Paul Sartre ‘veprimi’ mund të gjendet tek maksima e tij e njohur: “Duke u bërë unë bëhem”. E njëjta gjë vlen edhe për figurën e Sizifit tek Albert Camus apo tek vepra tjetër “Murtaja”, përmes figurës së Dr. Bernardit. Veprimi dhe ndërtimi i kuptimit për jetën, janë procese dinamike, në lëvizje dhe zgjasin deri sa njeriu të jetojë.

Nga kjo del se veprimi dhe përballja me vdekjen si dy elemente stoike, ndërtojnë bazamentin e filozofisë ekzistencialiste moderne. Në të njejtën kohë stoicizmin dhe ekzistencializmin së bashku, mund t’i gjejmë edhe në veprat e Ernest Hemingway dhe “brezit të humbur”. Ata, heronjtë ekzistencialë, gjithnjë janë në veprim dhe në përballje. Dorëzimi nuk është një opsion për ta.

Ernest Hemingway dhe “Brezi i Humbur”

Sa i përket Hemingway, atë duhet të perpiqemi ta njohim fillimisht në raport me kohën kur ka jetuar dhe vepruar. Hemingway së bashku me artistë dhe shkrimtarë tjerë të kohës, i takojnë të ashtuquajturit ‘Brezi i Humbur” (‘The lost generation’) Në të njetin grup hyjnë edhe shkrimtarë si Erich Maria Remarque, James Joyce, Virginia Woolf apo Aldoux Huxley.

Brezi i humbur është quajtur brezi që ka jetuar dhe vepruar përgjatë dhe në mes dy Luftërave Boterore. Në shumicën e veprave të këtyre autoreve, personazhet kryesore përballen me rrethana të jashtëzakonshme, në skaje të shkatërrimit dhe dehumanizimit. Brezi i Humbur, është jo vetëm gjenerata e shkrimtarëve dhe krijuesve, por edhe gjenerata e një shoqërie të tërë e cila u traumatizua nga luftërat dhe nuk arriti kurrë ta marrë veten. Por megjithatë, ky brez tregoi se njeriu pavarësisht rrethanave, përmes veprimit dhe krijimit mund të ballafaqohet me kohën dhe vdekjen dhe t’i thyej kufinjtë e së mundshmes. Përmes veprës së tyre, ata dhanë mesazhin se njeriu nuk duhet të dorëzohet por të vazhdojë përballjen. Në këtë pikë mund ta nxjerrim anën filozofike në letërsinë e Ernest Hemingway. Pra, filozofi e jetës me nuanca të forta ekzistencialiste dhe stoike. Ekzistencializmi duhet të kuptohet si përpjekje për t’i dhënë kuptim ekzistencës, jetës, dhe Stoicizmi si përballje dhe ballafaqim me rrethanat objektive ku jeton individi. Dhe si pikë bashkim i të dyjave – Veprimi si qasje.

Vepra e Ernest Hemingway

Në veprat e Hemingway gjejmë elemente të thella stoike dhe ekzistenciale. Hemingway ishte i ndikuar nga ekzistencializmi dhe nihilizmi filozofik në anën teorike dhe praktikisht edhe nga gjendja depresive në të cilën ndodhej shoqëria e dalur pas Luftës së parë Botërore. Madje edhe vet Hemingway ishte her-her në gjendje të rëndë psiqike e cila në fund përfundoi me vetvrasje. Ekzistencializmi si rrymë filozofike ishte në zhvillim e sipër falë edhe gjendjes në të cilën ndodhej shoqëria. Në novelat e Hemingway ashtu sikurse tek veprat tjera ekzistenciale hasim personazhe të dëshpëruara, të huaj dhe në apati të plotë, personazhe që janë vazhdimisht në përpjekje për t’i dhënë kuptim ekzistencës në një botë që ishte lëkundur moralisht. Një element tjetër që e lidhë bashkë Hemingway-in, ekzistencializmin dhe stoicizmin, janë lufta me kohën e humbur dhe përballja me vdekjen. Fati i personazheve të Hemingway-it ishte fati i një brezi që ishte përhumbur nën ethet e dehumanizmit që shkakton lufta.

Dëbora e Kilimanxharos”

Në novelën “Dëbora e Kilimaxharos”, Hemingway e portretizon njeriun i cili kishte hequr dorë nga ëndrra dhe pasioni i tij për tij për t’u bërë shkrimtar, duke u martuar me një grua të pasur. Në shtratin e vdekjes ai lëngon dhe qan fatin e vet. Vetëm në ato momente të përballjes direkte me vdekjen ai e kupton çmimin që kishte paguar nga zgjedhja e tij. Përmes martesës me një të pasur, ai kishte ikur, kishte kërkuar shpëtimin nga jeta, nga vetja. Ai kishte zgjedhur komforin në vend të sfidës.

Çdo ditë që e kalonte pa shkruajtur dhe në komoditet, duke bërë atë që gjithnjë e kishte përçmuar, ai po topitej dhe po humbte aftësinë e të shkruarit, derisa më në fund ai nuk mund të shkruante më.”

—–

Dhe vetëm atëherë ai e kuptoi se po vdes. Ajo, vdekja, i erdhi me vrull; nuk ishte vrull uji apo ere, po si një boshllëk i kobshëm që kundërmonte aromë djalli…”


Tek “Dëbora e Kilimaxharos” trajtohet fati universal i njeriut që nuk përballet me veten dhe zgjedhjet e tij. Duke mos zgjedhur vet, njeriu ia delegon përgjegjësinë për të zgjedhur të jashtmes, të tjerëve. Duke zgjedhur rrugët komode, pa sfida, njeriut i fanitet se ka zgjedhur rrugën e lirisë, por kjo liri është vetëm iluzioni i pamundësisë për t’u përballur me realitetin. Gënjeshtra është aq e madhe sa na bën të mendojmë se jemi të përjetshëm. Për ta testuar rrugën tënde përballu me vdekjen, përballu me përjetësinë si hiç, dhe pyet pastaj veten:

A jam ai që dua të jem?

“Çdo gjë mund të kalohet në këtë botë të mallkuar. Ndrydhi të gjitha ndjenjat, vdis nga brenda dhe çdogjë do të kalojë lehtë. Vdis për së gjalli, ashtu siç bëjnë më të shumtët e njerëzve, në të shumtën e kohës. Besoj se kjo është rruga më e mirë.”

Ernest Hemingway-‘Të kesh dhe të mos kesh’

Plaku dhe Deti”

Tek vepra “Plaku dhe Deti”, portretizohet heroi që lufton deri në fund pavarësisht moshës, kohës dhe rrethanave. Kur të gjithë menduan se plaku vetmitar ishte dorëzuar, kur të gjithë prisnin vdekjen e tij, plaku pas 85 ditësh pa kapur asgjë, në një varfëri të skajshme, vendos të shkojë larg, përtej zonave të zakonshme ku peshkonin ata të zakonshmit, duke ikur thellë në Detin e egër dhe të kaltër, për të kapur peshkun, për të treguar se limitet nuk ekzistojnë por ato janë vetëm pjesë e rutinës tonë, e pamundësisë për të kapur horizontet e largëta.

Nga përvoja e jetës, plaku e dinte se ku mund ta gjente peshkun, ku mund ta kthente ‘krenarinë e tij të humbur’. Herë-herë në novelë tregohet keqardhja e plakut për peshkun, sa për të na kujtuar se megjithatë jemi krijesa që ndiejmë, por edhe krijesa që e tejkalojmë çdo lëndim, dhimbje dhe vuajtje. Plaku ndonëse ndjen keqardhje për peshkun atij i duhet ta vrasë atë. Element ky që tregon se në jetë ndonjëherë duhet të tregohesh edhe i ashpër.

Peshku është gjithashtu miku im – tha me zë të lartë. Asnjëherë s’kam parë as dëgjuar për një peshk të tillë. Por unë duhet ta vras. Sa mirë që nuk mundemi të vrasim yjet.”

Në një moment tjetër Hemingway përmes figurës së plakut e pikturon shpirtin vetmitar dhe të lirë që shkon larg në kërkim për të vërtetën:

Ai kishte zgjedhur të qëndronte në ujëra të errëta dhe të thella, larg nga çdo kurth apo karrem. Zgjedhja ime ishte të shkoja pikërisht atje dhe ta gjej atë, ndryshe nga njerëzit e tjerë. Ndryshe nga e gjithë Bota. Tani ne jemi bërë bashkë. Dhe askush nuk na ndihmon dot, as mua as atë.”

——-

Plaku vështroi tutje në det dhe e kuptoi se sa i vetëm kish mbetur tani. Ai vështronte si thyheshin rrezet në ujë dhe si binin drejt në thellësi fijet dhe lëkundjet e çuditshme të detit. Retë ishin grumbulluar lart tani të shtyera nga era, dhe ai pa mbi kokë një tufë rosash të egra që shquheshin në sfondin e qiellit përtej mbi det, pastaj u zhdukën, pastaj prapë u dukën dhe plaku e kuptoi se njeriu asnjëherë nuk është i vetëm në det.”

Në vazhdim të novelës, Santiago në një moment do të shprehet:

Por njeriu nuk është bërë për t’u mposhtur. Njeriun mund ta shkatërrosh por jo edhe ta mposhtësh.”

Ky është ndoshta edhe momenti më kulminant i veprës, dhe jo vetëm i kësaj vepre por në përgjithësi i filozofisë stoike.

Shkatërrimi ka kuptim fizik, kurse mposhtja ka kuptim psikik. Njeriu mund të shkatërrohet nga ana fizike, nga bota e jashtme si trup, por brenda ai e ruan autonominë e tij mentale – psikike. Ana psikike nuk mund të shkatërrohet por vetëm të mposhtet. Njeriu mund të shkatërrohet fizikisht por jo edhe të mposhtet psikikisht. Përmes këtij mendimi Hemingway e përshkruan gjendjen njerëzore si fakticitet (fizik) dhe si potencial (psikik). Ana psikologjike lidhet me vetëdijen. Sado që trupi mund të jetë i rëndësishëm, vetëdija është një hap para trupit dhe mund të durojë edhe shkatërrimin e tij por assesi përuljen dhe mposhtjen e saj (psikës – vetëdijes).

Fiziku (trupi) është i aty-për-atyshëm, ai vepron vrullshëm dhe shpejt, kurse psikika – vetëdija ndodhet larg, përtej të atyshmes, përtej trupit. Si e tillë vetëdija do të duhej ta parashikojë edhe të atyshmen e trupit. Një njeri pa vetëdije është një njeri që jeton aty – për – aty, në kuptimin që është i përcaktuar nga rrethanat e jashtme, nga vrulli dhe energjia e fizikut. Një njeri i tillë bëhet vet rrethana dhe e humb lirinë dhe autonominë për të vendosur vet mbi veten.

“Njeriu është më i fortë se fati i tij, deri në momentin kur dorëzohet.”  

Erich Maria Remarque

Këtë frymë e vazhdon edhe filozofi ekzistencialist dhe psikiatri Viktor Frankl. Frankl ishte një nga të paktët që i mbijetuan kampit të Aushvicit. Si psikolog dhe njohës i fushës, gjatë qëndrimit në kamp e analizoi psikikën njerëzore. Për këtë ai shkroi ndoshta veprën më të plotë që e bën bashkë stoicizmin dhe ekzistencializmin. Vepra e Frankl titullohet “Njeriu në kërkim të kuptimit”. Filozofia e Frankl është se njeriu e ka të domosdoshme t’i jap kuptim ekzistencës përndryshe ai do të ‘mposhtet’, sipas fjalorit të Hemingway-it. Poashtu Frankl mendon se psikika ka fuqi ta duroj çdo sfidë fizike sado e skajshme të jetë ajo. Nëse njeriu mund t’i mbijetojë Aushvicit pse të mos i mbijetojë përditshmërisë?

Kur nuk mundemi më të ndryshojmë situatën ne jemi të sfiduar të ndryshojmë veten.”

Çdo gjë mund t’i merret njeriut përveçse njërës: e fundmja e lirive – të veprojë nga vetja pavarësisht rethanave, të zgjedh rrugën e tij vet.”  

Viktor Frankl – “Njeriu në kërkim të kuptimit”

Personazhet e Hemingwayt ndahen në dy grupe kryesore: në njërin grup bëjnë pjesë heronjtë sikurse ishte plaku, që nuk i dorëzohen fatit, janë në përballje, dhe realizohen pavarësisht rrethanave; dhe në grupin e dytë, anti-heronjtë (Jordan tek Dëbora e Kilimanxharos), të cilët përfundojnë tragjikisht sepse nuk arritën të zgjedhin rrugën e tyre në jetë. Këta anti-heronj, duhet parë si heronj tragjik, ku në fundin e tyre, në përballjen me vdekjen, e kuptuan thatësinë e jetës që kishin zgjedhur. Duke u larguar nga vetja dhe jeta, ata u larguan nga koha. Koha u bë frika e tyre dhe tash ëndërronin për përjetësinë pa e kuptuar përkohshmërinë e tyre. Pra nuk u vetëdijësuan për vdekjen, apo nuk ishin heronj ekzistencial. Këtë raport me kohën e ilustron shkrimtari tjetër i ‘brezit të humbur’, Erich Maria Remarque në njërën nga veprat më monumentale të “Brezit të Humbur”:

Ne vazhdimisht harrojmë që jemi vetëm disa banorë shumë të përkohshëm të këtij planeti, – ia bëj unë, – Kjo duhet të jetë edhe arsyeja që kemi një kompleks botë krejt të gabuar. Kompleksin e njerëzve që jetojnë përjetësisht. A e ke vënë re këtë?”     

 Erich Maria Remarque – “Obelisku i Zi”

Sipas stoicizmit të Senekës, humbja e kohës është armiku me i madh i njeriut. Humbja e kohës, si humbje e kontaktit me veten, me vetëdijen tënde, me përkohshmërinë tënde. Njeriu nuk është se humb kohë por humb në kohë, pra ai nuk është fare në kohë, nuk e njeh atë si dimension. Duke mos pasur raport me të përkoshmen njeriu tenton të përjetësohet në vepra të jashtme. Ky përjetësim është një gjendje psikologjike e përhumbjes dhe frikës nga kjo përhumbje. Veprimtaria e përditshme njerëzore në shumicën e rasteve është produkt i kësaj gjendje psikologjike.

EPILOG: Njeriu nuk ka shpëtim

Njeriu është në përpjekje të vazhdueshme që të shpëtojë. Të shpëtojë nga çdo rrethanë jetësore që i del përballë, nga çdo sfidë. Të shpëtojë sa më parë dhe me sa më pak vuajtje. Shpëtimin njeriu e sheh si zgjidhje përfundimtare të problemeve rrjedhimisht ekzistencës. I duket se duke shpëtuar ai do të jetë i qetë, i sigurtë pa brenga, i lumtur dhe me një të ardhme të ndritur. Por njeriu nuk mund të shpëtojë. Në fund, pavarësisht sa larg të jemi arratisur, vdekja është gjithnjë aty, duke na pritur. Ajo nuk pyet për shpëtim. Kjo qasje e njeriut për zgjidhjen e ekzistencës përmes shpëtimit si largim nga përballja, është qasje vullnet-shterruese, qasje që e largon atë nga të jetuarit, nga vetë jeta. Shpëtimi në thelb është një lloj arratije, ikje, apo dorëzim ndaj fatit. Jetës i duhet bërë ballë, zgjidhje tjetër nuk ka. Duke qenë një qenie që lehtë frikësohet, manipulohet dhe tjetërsohet, njeriu në mënyrë të pavetëdishme e kërkon shpëtimin.

Shpëtimi si proces, në thelb është problem psikologjik. Religjioni e përdor shpëtimin si mjet për ta larguar njeriun nga përballja me ekzistencën. Së pari ekzistenca përçmohet dhe promovohet si e egër, e ligë dhe plot vuajtje, dhe si zgjidhje na ofrohet bota tjetër si mundësi shpëtimi nga kjo botë, paradoksalisht nga ekzistenca e vetme të cilën e njohim. Për shumicën, shpëtimi është rruga më e lehtë sepse të largon nga njohja e vetes dhe tejkalimi i vetes. Kjo është rruga e të shumtëve. Stoicizmi dhe ekzistencializmi dhe bashkë me të edhe gjithë letërsia moderne janë humaniste sepse e promovojnë potencialin e pakufishëm njerëzor për t’u përballuar me situatat dhe për të mos kërkuar shpëtim. Ndërsa si mjet qe e ‘shpëton’ njeriun, apo e bën atë të pamposhtur është veprimi. Njeriu nuk shpëton duke ikur por duke u zhytur. Shpëtimi i vetëm i njeriut është përballja dhe përqafimi i fatit, i vdekjes. Tashmë paradoksalisht shpëtimi i njeriut është heqja dorë nga shpëtimi. Për dallim nga qeniet tjera, njeriu e ka mundësinë dhe aftësinë për t’u përballur me rrethanat. Përballja nuk do të thotë ikje, apo shmangie, por ballafaqim duke vepruar.

Veprat e ‘brezit të humbur’ me të gjitha elementet e tyre ekzistencial dhe stoik, paraqesin psikanalizën e një shoqërie dhe depërtojnë thellë në fuqinë e individit për t’i tejkaluar situatat, për ta tejkaluar vetveten si ego, për t’u çliruar nga historia duke i dhënë kuptim të tashmes me një vizion për të ardhmen.

Elementi stoik në këto vepra është vullneti për të mos u përulur ndaj të jashtmes dhe irracionalitetit të brendshëm. Pavarësisht gjendjes në të cilës mund të ndodhemi, ajo nuk është e përhershme sepse gjendja mund të ndryshojë ashtu sikurse është krijuar.

Stoicizmi si përballje dhe epikurianizmi si begati shqisore nuk duhet të trajtohen si të kundërta. Këto dy rryma të filzofisë së jetës, së bashku edhe me arsyen (Apolonin) në modernitet bashkohen si totalitet (Heidegger) dhe thuajse e zvogëlojnë hapësirën që i ndante. Për këtë fajtori kryesor është Friedrich Nietzsche pa të cilin nuk mund të bëhej një bashkim i natyrës njerëzore. Prandaj të gjitha personazhet në letërsinë dhe ekzistencializmin modern duhet të trajtohen të gjithë së bashku dhe secili veç e veç. Ata janë ne, ne jemi ata. Në të njejtën kohë mund të jesh një Raskolnikov, Zarathustër, plak i detit, Ludvig, Izabela, Mersault, Pablo… apo vet Ti.”

Comments are closed.

Navigate